اقدام مشترک در مقابله با آلوگی هوا؛ از دیپلماسی محیط زیست تا کمربند سبز

رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران با اشاره به تشدید گرد و غبار طبیعی تشریح کرد :
رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران، خود روها و پالایشگاه‌ها را از مهم‌ترین عوامل آلود گی هوای کلانشهرها د انست و همچنین به نقش گرد  و غبار طبیعی د ر تشد ید  این بحران اشاره کرد .
ساویز صحت کاشانی، رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران و د انشیار پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو، د ر گفتگو با مهر، با اشاره به عوامل مؤثر د ر آلود گی هوای شهرهای بزرگ، منابع آلود گی را به د و د سته کلی منابع طبیعی و منابع انسان‌زاد  تقسیم کرد .
وی اظهار د اشت: بر اساس بررسی‌هایی که صورت گرفته، ما د و نوع منبع آلود گی د اریم؛ منابع ساکن و منابع متحرک. د ر یک د سته‌بند ی کلی‌تر، این منابع به منابع طبیعی و منابع انسان‌زاد  تقسیم می‌شوند .
صحت کاشانی با تشریح منابع طبیعی آلود گی هوا افزود : منابع طبیعی شامل گرد  و خاک معد نی هستند  که می‌توانند  هم به‌صورت محلی ایجاد  شوند  و هم د ر مقیاس‌های منطقه‌ای یا حتی فرامرزی کشور را تحت تأثیر قرار د هند . این منابع الگوها و سازوکارهای مشخصی د ارند  و د ر فصول خاصی از سال ایجاد  می‌شوند  که قاد رند  به‌طور گسترد ه‌تری بر کیفیت هوای کشور تأثیرگذار باشند .
وی د ر اد امه به منابع انسان‌زاد  یا همان آلایند ه‌های شهری اشاره کرد  و گفت: د ر بحث آلایند ه‌های انسان‌زاد ، ما با منابع ساکن و متحرک روبه‌رو هستیم. منابع ساکن مانند  د ود کش‌های پالایشگاه‌ها هستند  که د ر نقاط مختلف کشور وجود  د ارند . د ر مقابل، منابع متحرک شامل خود روها می‌شوند  که هر کد ام سهم حائز اهمیتی د ر تولید  آلایند ه‌ها د ارند .
رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران تأکید  کرد : د ر کنار منابع طبیعی، سهم منابع انسان‌زاد  د ر آلود گی هوا به‌ویژه د ر کلانشهرها بسیار بالاست و برای کنترل و مد یریت این منابع، نیاز به برنامه‌ریزی د قیق و سیاست‌گذاری مؤثر وجود  د ارد .
لزوم اقد ام مشترک برای مقابله با آلود گی هوا؛ از د یپلماسی محیط‌زیست تا کمربند  سبز
صحت کاشانی، با اشاره به اینکه آلود گی هوا پد ید ه‌ای بد ون مرز و فرامرزی است، بر ضرورت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای کاهش آن تأکید  کرد .
آلود گی هوا، پد ید ه‌ای فرامرزی
وی گفت: آلود گی هوا د ر اصطلاح هیچ مرزی نمی‌شناسد  و یک پد ید ه فرامرزی است. برای مقابله با آن باید  روی بحث د یپلماسی محیط زیست کار کنیم. یعنی تعامل با کشورهای همسایه برای کنترل چشمه‌های گرد  و خاک ضرورت د ارد .
صحت کاشانی با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران افزود : کشور ما د ر کمربند ی قرار گرفته که به آن کمربند  گرد  و خاک گفته می‌شود ؛ این کمربند  از شمال غرب آفریقا آغاز می‌شود ، خاورمیانه را د ر بر می‌گیرد  و به بیابان‌های تانکلاماکان د ر چین و گوبی ختم می‌شود .
تجربه موفق کمربند  سبز د ر کشورهای آسیایی
وی اد امه د اد : د ر بسیاری از کشورها برای مقابله با این پد ید ه راهکارهای مد یریتی به کار گرفته شد ه است. برای مثال د ر کشورهایی مثل مغولستان یا چین، همین کمربند  گرد  و خاک را با اجرای پروژه‌های هد فمند  به کمربند  سبز تبد یل کرد ه‌اند .
به گفته صحت کاشانی، این کشورها با شناسایی گیاهانی که می‌توانند  د ر مهار گرد  و غبار مؤثر باشند ، پروژه‌هایی را د ر مقیاس پایلوت اجرا کرد ه‌اند  و د ر بازه‌های زمانی مشخص، این پروژه‌ها انجام شد ه و نتایج مثبتی هم به همراه د اشته است. پس از موفقیت د ر مرحله آزمایشی، این طرح‌ها به عنوان ابتکار عمل، مورد  استقبال سایر کشورها نیز قرار گرفته‌اند .
نقش مرد م و د ولت د ر کاهش آلود گی هوا
وی همچنین بر لزوم اقد امات د اخلی برای مقابله با آلود گی هوا تأکید  کرد  و افزود : د ولت می‌تواند  با حمایت از طرح‌های محیط‌زیستی، توسعه فضاهای سبز و اعمال استاند ارد های سخت‌گیرانه‌تر بر منابع آلایند ه، نقش مؤثری د ر کاهش آلود گی ایفا کند . از سوی د یگر، مشارکت مرد م د ر کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی، استفاد ه از حمل‌ونقل عمومی و توجه به سبک زند گی پاید ار نیز بسیار مؤثر خواهد  بود .
اجرای قانون هوای پاک و ضرورت همکاری منطقه‌ای برای مقابله با گرد  و غبار
رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران و د انشیار پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو، با انتقاد  از وضعیت اجرای قانون هوای پاک د ر کشور، خواستار اقد ام یکپارچه د ستگاه‌ها و نهاد های مسئول د ر اجرای این قانون شد .
اجرای ناقص قانون هوای پاک

وی با اشاره به آلایند ه‌های انسان‌زاد  که تحت نظارت و مسئولیت سازمان حفاظت محیط زیست قرار د ارند ، اظهار کرد : بر اساس شرح وظایف مشخص، سازمان حفاظت محیط زیست مسئولیت رسید گی به این آلایند ه‌ها را بر عهد ه د ارد . ما قانون هوای پاک را د اریم که طبق آن، هر سازمان و نهاد ی موظف است د ر اجرای آن نقش ایفا کند ، اما متأسفانه این قانون هنوز به‌طور کامل و یکپارچه د ر کشور اجرا نشد ه است. صحت کاشانی تأکید  کرد : واقعیت این است که مشکل اصلی ما، نرسید ن به نقطه‌ای است که همه ارگان‌ها و نهاد ها به‌طور منسجم و هماهنگ به اجرای قانون هوای پاک متعهد  باشند . این موضوع همچنان یکی از چالش‌های اساسی کشور د ر حوزه آلود گی هواست.
همکاری‌های بین‌المللی برای مهار گرد  و غبار
وی همچنین بر ضرورت تقویت همکاری‌های بین‌المللی برای مهار گرد  و غبار فرامرزی تأکید  کرد  و گفت: یکی د یگر از موضوعات مهم، لزوم همکاری با کشورهای همسایه د ر زمینه کنترل چشمه‌های گرد  و خاک است که می‌تواند  بخش‌هایی از کشور ما را به‌طور جد ی تحت تأثیر قرار د هد .
نقش حیاتی آموزش رسانه‌ای و تباد ل د اد ه د ر مقابله با آلود گی هوا
ساویز صحت کاشانی، با تأکید  بر اهمیت فرهنگ‌سازی عمومی د ر مقابله با آلود گی هوا، آموزش‌های رسانه‌ای را یکی از مؤثرترین ابزارهای موجود  برای افزایش آگاهی و مشارکت مرد م د ر کاهش آلایند ه‌های انسان‌زاد  د انست.
آموزش برای مرد م و فعالان حوزه محیط زیست
وی د ر این رابطه اظهار کرد : د ر زمینه آلایند ه‌های انسان‌زاد ، مرد م می‌توانند  نقش فعالی د ر کاهش تولید  آلایند ه‌ها د اشته باشند ، اما د ر مورد  برخی آلایند ه‌های طبیعی مانند  گرد  و غبار، تنها نقش آنها محد ود  به تأثیرپذیری و آسیب‌د ید گی است. به همین د لیل، آموزش و اطلاع‌رسانی به مرد م نه‌تنها اهمیت د ارد ، بلکه حیاتی است.
صحت کاشانی افزود : ما با پد ید ه‌هایی مثل خستگی بیولوژیکی، تغییرات خلق‌وخو و حتی تأثیرات ژنتیکی ناشی از آلود گی مواجه هستیم؛ به‌ویژه د ر مشاغلی مانند  کارکنان پمپ‌بنزین‌ها که د ر معرض آلایند ه‌ها هستند . این تأثیرات ممکن است د ر کوتاه‌مد ت قابل مشاهد ه نباشند ، اما د ر بلند مد ت پیامد های جد ی د ارند . وی تأکید  کرد : آموزش باید  هم شامل عامه مرد م باشد  و هم نیروهای متخصص این حوزه را د ر بر بگیرد . ما نیازمند  ظرفیت‌سازی هستیم؛ یعنی باید  از کشورهایی که د ر این زمینه پیشرو بود ه‌اند ، بیاموزیم و از ابتکارات آنها الگوبرد اری کنیم تا بتوانیم راهکارهای موفق را متناسب با شرایط کشورمان پیاد ه‌سازی کنیم.
خلأ استاند ارد های منطقه‌ای و چالش د ر تباد ل د اد ه‌ها
رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران با اشاره به نبود  یکپارچگی د ر پایش کیفیت هوا د ر منطقه، گفت: د ر اتحاد یه اروپا پروتکل‌های مشخص و استاند ارد های واحد ی برای پایش کیفیت هوا وجود  د ارد ، اما د ر منطقه خاورمیانه به د لیل چالش‌های سیاسی، وضعیت سوق‌الجیشی و نبود  همکاری، چنین نظام هماهنگی شکل نگرفته است. وی با اشاره به وضعیت ایستگاه‌های پایش کیفیت هوا د ر ایران افزود : اکنون سازمان حفاظت محیط زیست مسئول این پایش است، اما تراکم ایستگاه‌ها د ر استان‌های مختلف بسیار متفاوت است. علاوه بر این، کالیبراسیون تجهیزات و تباد ل د اد ه‌ها میان نهاد ها همچنان با چالش جد ی روبه‌رو است. صحت کاشانی گفت: برای مثال، سامانه پیش‌بینی شاخص UV که پژوهشگاه طراحی کرد ه، می‌تواند  وضعیت تابش فرابنفش را تا ۷۲ ساعت آیند ه برای ۳۱ استان پیش‌بینی کند . این اطلاعات د ر ساعات اوج تابش، مثل ۹ تا ۱۲ یا ۱۲ تا ۱۵، بسیار حیاتی است و باید  به‌صورت گسترد ه‌تری د ر اختیار مرد م قرار گیرد . اما متأسفانه تنها د ر وب‌سایت قرار می‌گیرد  و د سترسی عمومی به آن محد ود  است.
نبود  د سترسی آزاد  به د اد ه‌های ملی
وی با اشاره به مشکلات تباد ل د اد ه‌های تخصصی بین نهاد های د ولتی گفت: د ر بسیاری از کشورها مسأله‌ای به نام مخزن د اد ه‌های ملی وجود  د ارد  که نهاد های مرتبط، اطلاعات را د ر آن به اشتراک می‌گذارند . اما د ر کشور ما برای د ریافت د اد ه‌های هواشناسی حتی از سوی پژوهشگاه، باید  هزینه پرد اخت کنیم. از سوی د یگر، د اد ه‌های مهمی مانند  سنجش کیفیت هوا د ر اختیار وزارت بهد اشت است و علی‌رغم پیگیری‌های بسیار، هنوز موفق به د ریافت این اطلاعات نشد ه‌ایم.
نقش حیاتی ایستگاه‌های هواشناسی د ر پیش‌بینی و تحلیل وضعیت آلود گی هوا
ساویز صحت کاشانی، رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران و د انشیار پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو، با تأکید  بر اهمیت ایستگاه‌های هواشناسی د ر پایش و پیش‌بینی وضعیت آلود گی هوا، از بی‌توجهی به نتایج علمی ارائه‌شد ه توسط مراکز پژوهشی د ر سیاست‌گذاری‌های شهری انتقاد  کرد .
ایستگاه‌های همد ید ی و نقش آن‌ها د ر پایش گرد  و غبار

وی با اشاره به اینکه سازمان هواشناسی کشور د ارای ایستگاه‌هایی برای پایش کیفیت هواست، گفت: به طور خاص برای رخد اد های گرد  و خاک، ایستگاه‌های مشخصی د ر حال فعالیت هستند . علاوه بر این، سازمان هواشناسی ایستگاه‌هایی موسوم به ایستگاه‌های همد ید ی د ارد  که د ر بازه‌های زمانی منظم، معمولاً هر سه ساعت یک بار، د اد ه‌های هواشناسی را ثبت می‌کنند . این د اد ه‌ها شامل پارامترهایی همچون د مای هوا، فشار، رطوبت، ابرناکی و سایر اطلاعات جوی است.
صحت کاشانی افزود : ایستگاه‌های همد ید ی اصلی و فرعی به‌صورت ۲۴ ساعته اطلاعات را ثبت می‌کنند  و این د اد ه‌ها می‌توانند  نقش مهمی د ر تحلیل وضعیت آلود گی هوا د اشته باشند ، به‌ویژه د ر فصول سرد  سال که پد ید ه‌هایی مثل وارونگی د ما و پاید اری هوا رخ می‌د هد .

وارونگی د ما و نقش توپوگرافی تهران د ر تشد ید  آلود گی
این د انشیار پژوهشگاه هواشناسی با اشاره به پد ید ه وارونگی د ما د ر زمستان گفت: د ر این شرایط، به‌ویژه زمانی که باد  نمی‌وزد ، لایه‌های آلایند ه د ر نزد یکی سطح زمین باقی می‌مانند  و موجب افزایش شد ید  آلود گی می‌شوند . این موضوع د ر کلان‌شهرهایی مانند  تهران، که از نظر توپوگرافی د ر موقعیت خاصی قرار د ارند ، تشد ید  می‌شود .
وی د ر توضیح این موقعیت خاص افزود : د ر تهران، به د لیل وجود  ارتفاعات د ر شمال شهر و گود ال‌مانند  بود ن مناطق جنوبی، تود ه‌های هوا محبوس می‌شوند . همین وضعیت موجب می‌شود  که د ر شرایط پاید اری جوی و عد م وزش باد ، آلود گی برای مد ت طولانی باقی بماند .

بلند مرتبه‌سازی بی‌رویه د ر کرید ور باد  تهران
صحت کاشانی د ر اد امه با انتقاد  از سیاست‌گذاری‌های شهری ناد رست اظهار کرد : ما روی موضوع بلند مرتبه‌سازی د ر کرید ور باد  تهران، به‌ویژه د ر منطقه ۲۲، مطالعاتی انجام د اد ه‌ایم که نتایج آن د ر قالب مقاله‌های علمی منتشر شد ه است. این مقالات بارها به مجلس شورای اسلامی، شهرد اری تهران و نهاد های سیاست‌گذار ارسال شد ه‌اند ، اما تاکنون هیچ واکنشی از سوی مسئولان د ید ه نشد ه است.
وی هشد ار د اد : ساخت‌وساز بی‌رویه د ر این منطقه، هم مسیر باد  را مسد ود  کرد ه و هم تند ی باد  را کاهش د اد ه است. این د ر حالی است که باد های ورود ی از سمت غرب تهران، یکی از معد ود  عوامل طبیعی تهویه هوای این کلان‌شهر محسوب می‌شوند  و مسد ود  کرد ن این مسیر، آثار مخرب مستقیم بر کیفیت هوا د ارد .