تغییر معادلات از فاز نظامی به دیپلماتیک

«بشارت نو» از تنش بین آمریکا و ایران گزارش می دهد؛
پیمان جهانیان/ براساس اخبار منتشرشده در روز گذشته به نظرمی رسد معادلات بین آمریکا و ایران از فاز نظامی به فاز دیپلماتیک تغییر وضعیت داده است. در این زمینه علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی نوشت: برخلاف فضاسازی‌‌ِ جنگ رسانه‌ای تصنعی، شکل‌گیری ساختاری برای مذاکرات در حال پیشرفت است. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا از «گفت‌وگوهایی جدی» با ایران خبر داده وادعا کرد: ایران به‌طور جدی با ایالات متحده در حال گفت‌وگوست. امیدواریم ایران بر سر چیزی قابل قبول مذاکره کند.رئیس‌جمهور آمریکا تصریح کرد: ما کشتی‌های بزرگ و قدرتمندی داریم که به سمت ایران در حال حرکت هستند. اگر بتوانیم درباره توافقی قانع‌کننده که منجر به نداشتن سلاح هسته‌ای توسط ایران شود مذاکره کنیم، باید به آن دست یابیم.او افزود: نمی‌دانم آیا مذاکرات به توافق منجر خواهد شد یا نه، اما ایرانی‌ها به‌طور جدی با ما صحبت می‌کنند.

نورالدین الدغیر، مدیر دفتر الجزیره در تهران نیز احتمال داد که لحن دیپلماتیک در موضوع ایران بر لحن نظامی غلبه پیدا کرده باشد. او این ارزیابی را بر اساس اظهارات مقام‌های ایرانی و تحرکات دیپلماتیکی که از سوی بازیگران منطقه‌ای انجام می‌شود، مطرح کرد.دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، علی لاریجانی، اعلام کرد که کار بر روی آماده‌سازی «چارچوبی برای مذاکرات» با ایالات متحده آمریکا در جریان است؛ این در حالی است که واشنگتن بر وجود یک مهلت زمانی برای دستیابی به توافق تأکید می‌کند و هم‌زمان به گزینه‌های دیگر نیز اشاره دارد. الدغیر به تحرکات دیپلماتیکی اشاره کرد که طی دو روز گذشته و در سطحی بسیار بالا انجام شده است؛ از جمله سفر علی لاریجانی به مسکو، سفر وزیر امور خارجه عباس عراقچی به ترکیه، و همچنین سفر نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، به تهران. این تحرکات دیپلماتیک نشان می‌دهد که شاید یک خط دیپلماتیک گشوده شده و نوعی ارتباط غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن برقرار شده باشد؛ یا دست‌کم ـ به گفته مدیر دفتر الجزیره ـ پیام‌ها از طریق میانجی‌ها به دو کشور منتقل می‌شود.تهران و واشنگتن از طریق میانجی‌ها در تلاش‌اند تا به یک «چارچوب مذاکراتی» دست یابند؛ همان‌گونه که لاریجانی نیز به آن اشاره کرده است. الدغیر گفت که گفت‌وگوها اکنون بر سر شکل پیشنهادی مذاکرات میان دو طرف جریان دارد و این‌که آیا مرحله مذاکرات غیرمستقیم پشت سر گذاشته خواهد شد تا دو طرف پای میز مذاکرات مستقیم بنشینند یا نه، موضوعی که به گفته او یک پیشنهاد ترکیه‌ای بوده است. به گفته الدغیر، طرف ایرانی در حال بررسی پیشنهاد مذاکرات مستقیم است و افزود که پیشنهادی مطرح شده مبنی بر این‌که میز مذاکرات به‌صورت سه‌جانبه میان واشنگتن، تهران و آنکارا باشد. در خصوص محتوای مذاکرات، الدغیر یادآور شد که ایالات متحده پیش‌تر اصرار داشت مذاکرات شامل پرونده‌های برنامه هسته‌ای، برنامه موشکی و روابط منطقه‌ای ایران باشد، اما تحرکی دیپلماتیک ظاهراً در لحظات پایانی به تفکیک پرونده‌ها انجامیده است؛ به‌گونه‌ای که آغاز مذاکرات با پرونده هسته‌ای باشد. پیش از این نیز سید عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران در نشست خبری با همتای ترکی خود بیان کرد: در حال حاضر هیچ برنامه‌ای برای دیدار یا گفت‌وگو با مقام‌های آمریکایی وجود ندارد، اما تأکید کرد که ترکیه و برخی کشورهای دیگر در حال کار روی یک «چارچوب» برای مذاکرات احتمالی هستند. متیو ویتکر نماینده آمریکا در ناتو ادعا کرد که واشنگتن قصد ندارد با بی‌ثبات‌سازی ایران، زمینه تکرار سناریوی لیبی را فراهم کند؛ سناریویی که پس از سرنگونی «معمر قذافی» دیکتاتور سابق لیبی در سال ۲۰۱۱، این کشور را وارد دوره‌ای طولانی از آشوب و ناامنی کرد. ویتکر اظهار داشت: «ما نمی‌خواهیم کشوری مانند ایران را به همان شکلی بی‌ثبات کنیم که دولت باراک اوباما در لیبی عمل کرد؛ زمانی که قذافی سرنگون شد اما هیچ برنامه‌ای برای دوران پس از آن وجود نداشت. بنابراین روشن است که باید در نحوه به‌کارگیری قدرت خود، با حکمت و احتیاط عمل کنیم. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا، در ۲۶ ژانویه از حرکت یک «ناوگان عظیم» به‌سوی ایران خبر داده و ابراز امیدواری کرده بود تهران با نشستن پای میز مذاکره، به توافقی «عادلانه و متوازن» دست یابد که شامل کنار گذاشتن کامل آنچه «سلاح‌های هسته‌ای» خوانده است، باشد.در مقابل، مقام‌های ایرانی در واکنشی تند به این مواضع هشدار دادند که در صورت هرگونه حمله، تمامی زیرساخت‌های نظامی آمریکا و متحدانش در منطقه را هدف قرار خواهند داد. واقعیت این است که ایران طی سال‌های گذشته دقیقا روی همین نقطه سرمایه‌گذاری کرده است؛ اینکه هیچ‌کس نداند پاسخ تهران به یک حمله محدود، صرفا یک واکنش نمادین است یا آغازی برای زنجیره‌ای از درگیری‌های منطقه‌ای که کنترل آن از دست همه خارج شود. این پیام، به‌ویژه برای متحدان آمریکا در منطقه، همواره نگران‌کننده بوده و در مقاطع مختلف به مهار تمایلات جنگ‌طلبانه کمک کرده است. با این حال، مسئله اینجاست که بازدارندگی یک مفهوم «ایستا» نیست؛ بلکه به‌شدت به زمینه سیاسی، اجتماعی و روانی طرفین وابسته است. در دوران جنگ سرد، ابهام هسته‌ای آمریکا و شوروی بر بستری از انسجام داخلی، توان اقتصادی و ظرفیت بالای تحمل هزینه استوار بود. امروز، اما ایران در شرایطی قرار دارد که این بستر با چالش‌های جدی مواجه شده است.