جوانی جمعیت نه با شعار بلکه باعمل محقق می شود

گزارش «بشارت نو» از سیاست حمایتی نرخ جوانی جمعیت:
زهرا زارع/ د ر د نیای امروز، موضوع جمعیت و نرخ جوانی آن، به یکی از د غد غه‌های اصلی بسیاری از کشورها تبد یل شد ه است. کاهش نرخ باروری و به تبع آن، پیری جمعیت، چالش‌های متعد د ی را د ر زمینه‌های اقتصاد ی، اجتماعی و فرهنگی پیش روی جوامع قرار می‌د هد . د ر این میان، جوانانی که به د لایل مختلف از جمله مسائل اقتصاد ی، تغییر ارزش‌ها و سبک زند گی، و یا اولویت‌های شخصی، از فرزند آوری امتناع می‌کنند ، نقش مهمی د ر این تحولات جمعیتی ایفا می‌کنند .
با این مقد مه، ابعاد  مختلف آن را مورد  ارزیابی و بررسی قرار د اد ه تا د رک عمیق‌تری به چالش سالخورد گی جمعیت و یافتن راه‌حل‌هایی برای جوان سازی حفظ پویایی و سلامت جامعه د ر آیند ه د اشته باشیم، وضعیت فعلی جمعیت و نرخ جوانی جمعیت، د لایل فرزند آوری یا عد م فرزند آوری، و آیند ه جوانانی که فرزند ی ند ارند ، همچنین، به راهکارهایی برای مقابله با چالش‌های ناشی از کاهش نرخ باروری و پیری جمعیت اشاره خواهد  شد .
همانطورکه می د انیم جمعیت جوان، همواره به عنوان موتور محرکه جوامع و ضامن پویایی و پیشرفت آن شناخته شد ه است. اما د ر د هه‌های اخیر، روند های جمعیتی د ر بسیاری از نقاط جهان، تغییرات قابل توجهی را تجربه کرد ه‌اند . نرخ باروری، به عنوان یکی از کلید ی‌ترین شاخص‌های جمعیتی، د ر بسیاری از کشورها به زیر سطح جایگزینی (حد ود  2.1 فرزند  به ازای هر زن) رسید ه است. این امر، پیامد های گسترد ه‌ای را د ر پی د ارد  که از جمله آن‌ها می‌توان به پیری جمعیت، کاهش نیروی کار جوان، و افزایش فشار بر سیستم‌های رفاه اجتماعی اشاره کرد .

د ر این میان، نگرش جوانان نسبت به فرزند آوری نیز د ستخوش تغییراتی شد ه است. همان طورکه د ر بالا گفته شد  بسیاری از جوانان، به د لایل گوناگون از جمله مشکلات اقتصاد ی، د غد غه‌های شغلی، تغییر ارزش‌ها و سبک زند گی، تمایل به تمرکز بر پیشرفت‌های فرد ی و تحصیلی، و یا نگرانی‌های مربوط به محیط زیست و آیند ه جهان، تصمیم می‌گیرند  که فرزند آوری را به تعویق بیاند ازند  و یا به طور کلی از آن صرف نظر کنند . این انتخاب، اگرچه یک حق فرد ی است، اما د ر مقیاس کلان، می‌تواند  اثرات عمیقی بر ساختار جمعیتی و پویایی جامعه د اشته باشد .
د ر حال حاضر، نرخ باروری د ر بسیاری از کشورها، از جمله ایران، پایین‌تر از سطح جایگزینی (حد ود  ۲.۱ فرزند  به ازای هر زن) است. این به معنای کاهش تد ریجی جمعیت د ر بلند مد ت است.
با وجود  کاهش نرخ باروری، هنوز بخش قابل توجهی از جمعیت ایران را جوانان تشکیل می‌د هند . این فرصتی است که اگر به د رستی مد یریت شود ، می‌تواند  به توسعه اقتصاد ی و اجتماعی کشور نیز کمک کند .
با این حال، اگر نرخ باروری همچنان پایین بماند ، به تد ریج از جمعیت جوان کاسته شد ه و جمعیت به سمت سالمند ی پیش خواهد  رفت.
وحید د ستجرد ی د بیر ستاد  ملی جمعیت د رباره وضعیت جمعیت ایران پیش تراعلام کرد ه بود : با استناد  به پیمایش ملی «تمایلات و رفتار فرزند آوری د ر ایرانیان» که د ر اسفند  ۱۴۰۳ انجام شد ، از مرد ان و زنان متاهل بین ۲۰ تا ۵۰ سال، د رباره تمایل به فرزند آوری سوال شد ؛ نتیجه به د ست آمد ه نشان د اد  که به طور کلی ۷۷.۷ د رصد  پاسخگویان تمایل به فرزند آوری ند ارند  و تنها ۲۲.۳ د رصد  تمایل به فرزند آوری د ارند .، بالاترین علت تمایل به فرزند آوری به این د لیل بود ه است که چون «ماد ر بود ن» یا «پد ر بود ن» را د وست د ارند . بالاترین علت مخالفت ۷۷.۷ د رصد  پاسخگویان که تمایل به فرزند آوری ند ارند  به د لیل نگرانی از تامین آیند ه فرزند ان جد ید  بود ه است. نبود  د رآمد  کافی، مسکن مناسب نیز از د یگر د لایل بود ه است.
می توان گفت مسائل اقتصاد ی نقش مهمی د ر تصمیم‌گیری برای فرزند آوری د ارند . هزینه‌های بالای زند گی، مسکن، آموزش و پرورش، و همچنین نگرانی د ر مورد  آیند ه شغلی، باعث می‌شود  بسیاری از جوانان از فرزند آوری منصرف شوند  یا آن را به تعویق بیاند ازند .
بنابر اظهارات وی، اگر بتوانیم برای نوجوانان برنامه‌های آموزشی د اشته باشیم و آنها را با بسیاری از اطلاعات د ر زمینه خانواد ه آشنا کنیم، زمانی که آنها به سن باروری برسند  می‌توانند  ازد واج به هنگام د اشته باشند . علی رغم مشکلات ما نباید  از آیند ه ناامید  شویم. چراکه د رحال حاضر جمعیت د ختران زیر ۲۰ سال ازد واج نکرد ه معاد ل ۱۱.۷ میلیون نفر و پسران زیر ۲۰ سال ازد واج نکرد ه معاد ل ۱۲.۹ میلیون نفر هستند  و اگر برنامه‌ریزی و آموزش د رستی برای این افراد  د اشته باشیم این افراد  می‌توانند  کشور را نجات د هند .

د بیر ستاد  ملی جمعیت بر این باور است که متاسفانه د ر قانون چند ان روی ازد واج تاکید ی نشد ه است. ما بایستی از ازد واج به عنوان یک مقوله اساسی د ر خانواد ه و فرزند آوری استفاد ه کنیم و بسته‌های حمایتی خانواد ه متناسب با این موضوع تهیه شود  موضوع مورد توجه د یگر این است که مشوق‌ها اکثراً به سمت تولد  فرزند  سوم به بعد  است، این د رحالیست که بایستی مشوق‌ها را به سمتی ببریم که بیشترین اثرگذاری را د اشته باشد .
ناصری معاون فنی معاونت بهد اشت د انشگاه علوم‌پزشکی تهران بیان اینکه د ر آستانه ورود  به د وران سالمند ی د ر کشور هستیم اذعان د اشت: سالمند  شد ن کشور نیز د غد غه‌های مختص به خود  را د ارد . شرایط د ر گذشته به نحوی بود  که زنان به طور معمول د ر سنین ۲۲ تا ۲۳ سالگی یا کمتر صاحب فرزند  می‌شد ند  و پد ر و ماد ر آنها نیز کمتر از ۵۰ سال د اشتند  و به راحتی می‌توانستند  فرزند  خود  را د ر نگهد اری نوزاد  یاری کنند . شرایط این روزها تغییر کرد ه و سن ازد واج به حد ود  ۳۰ تا ۳۵ سال رسید ه است و به طور قطع، پد ر و ماد ر زوج نیز ۶۰ تا ۷۰ سال سن د ارند . همچنین تک‌فرزند ی سبب بروز نگرانی‌هایی شد ه است و یک فرزند  می‌بایست به تنهایی از پد ر و ماد ر خود  مراقبت کند .
کاهش تعد اد  فرزند ان می‌تواند  منجر به تغییر د ر ساختار خانواد ه و کاهش ارتباطات خانواد گی شود . برخی از جوانانی که فرزند ی ند ارند ، ممکن است د ر د وران سالمند ی با مشکلاتی مانند  تنهایی و انزوا روبرو شوند ؛ د ر حالیکه فرزند ان می‌توانند  نقش مهمی د ر حمایت عاطفی و مراقبت از والد ین د ر د وران پیری ایفا کنند .
وی د رباره موضوع «پنجره باز جمعیتی» معتقد  است: اینک د ر د وران پنجره باز جمعیتی قرار د اریم و اگر از فرصت کنونی استفاد ه نکنیم با بحران مواجه می‌شویم. منظور از پنجره باز جمعتی این است که جمعیت افراد  ۱۵ تا ۶۵ ساله که نیروی مولد  به حساب می‌آیند ، زیاد  است و این افراد  به تد ریج د ر یک بازه زمانی وارد  د وره سالمند ی می‌شوند  و اگر نتوانیم میزان زاد  و ولد  کشور را افزایش د هیم، تعد اد  جمعیت مولد  کمترشد ه و د ر نتیجه پنجره جمعیتی تد ریجی بسته‌ می‌شود  و میزان مرگ ‌و میر د ر برخی استان‌ها نسبت به تعد اد  موالید  بیشتر خواهد  شد ؛ به طور مثال، استان گیلان، سال گذشته د ر چنین شرایطی قرار گرفت. اگر از پنجره باز جمعیتی استفاد ه نکنیم، به طور قطع به سختی می‌توانیم مشکلات مربوط به جمعیت را برطرف کنیم و با بحران سیاه‌چاله جمعتی روبرو می‌شویم که برون‌رفت از آن بسیار سخت است.
جعفرقائم‌پناه معاون اجرایی رئیس جمهور نیز با تکیه بر بررسی های به عمل آمد ه د ر این خصوص اعلام د اشت: آمارسال گذشته تحول جد ی د ر سیاست‌ها و نگرش‌ها را نمایان می‌سازد . نرخ باروری کل به 1.44 کاهش یافته است د ر حالی که برای حفظ تعاد ل جمعیت، این نرخ باید  حد اقل 2.1 باشد . تعد اد  تولد ها به زیر یک میلیون نفر د ر سال کاهش یافته و به 979 هزار تولد  رسید ه که نسبت به سال 1402 حد ود  7.4 د رصد  کاهش را نشان می‌د هد . آماری که برای نخستین بار د ر تاریخ معاصر کشورمان رقم خورد ه و زنگ خطری جد ی محسوب می‌شود .
وی مهمترین عامل د ر تصمیم گیری خانواد ه برای فرزند آوری امید  به آیند ه د انست وبیان کرد : وقتی خانواد ه‌ای امید وار باشد  با عشق و شوق بیشتری برای گسترش خانواد ه تلاش می‌کند . جوانی جمعیت  د ر جامعه فقط با شعار محقق نمی‌شود  و نیازمند  اقد امات عملی از جمله ثبات اقتصاد ی، بهبود  معیشت و ایجاد  شغل و افزایش امنیت شغلی توسعه خد مات سلامت ماد ر و کود ک و توسعه زیرساختهای آموزشی برای نسل‌های آیند ه است.
معاون اجرایی رئیس جمهور با بیان اینکه از مهم‌ترین ماموریت‌های د ولت برطرف کرد ن موانع و تقویت وفاق و انسجام د ر کشور است، خاطرنشان کرد : رشد  و جوانی جمعیت د ر یک محیط منسجم و همد ل محقق می‌شود  و د ر عین حال مهم است د ر مسیر سیاستهای جمعیتی از رویکرد های غیرعلمی و ضد علمی فاصله بگیریم.بنابراین باید  به د نبال راهکارهایی برای مقابله با چالش‌های ناشی از کاهش نرخ باروری و پیری جمعیت، و همچنین حمایت از جوانانی که تصمیم به عد م فرزند آوری گرفته‌اند ، ارائه د هیم .
د ر این باره ناصری معتقد  است د ولت می‌تواند  با ارائه تسهیلات مالی، وام‌های کم‌بهره، و مشوق‌های مالیاتی، به جوانان برای فرزند آوری کمک کند .
باید  برنامه‌های مختلفی به منظور تحقق حضور مرد م و ارائه‌د هند گان خد مت د ر حوزه جمعیت د رنظر گرفته شود . به طور مثال، برگزاری کلاس‌های آموزشی، کارگاه‌های توجیهی و کارگاه‌ها و همایش‌های حمایتی برگزار شود  وتا کنون وزارت بهد اشت تلاش کرد ه تا بسیاری از مسائل را برای مرد م بیان کند .

وی با بیان اینکه نقش رسانه‌ها به عنوان سفیران اطلاع‌رسانی جامعه د ر حوزه جمعیت غیرقابل کتمان است، افزود : اجباری د ر زمینه ازد واج وجود  ند ارد  اما مرد م باید  نسبت به مسائل و د غد غه‌های کشور آگاه باشند  و نسبت به امر ازد واج و فرزند آوری آگاهانه اقد ام کنند . به طور قطع، سیاستگزاران با مشارکت مرد م می‌توانند  مولفه‌هایی که سبب ایجاد  بحران برای کشور می‌شود  را د ر مسیر مطلوب قرار د هند .
ناصری د رباره اثرگذاری برنامه‌های جوان‌سازی جمعیت تصریح کرد : برنامه‌های جوانی جمعیت نباید  به برنامه‌های بلند مد ت محد ود  شود ، بلکه برنامه‌های «کوتاه‌مد ت»، «میان‌مد ت» و «بلند مد ت» برای جوانی جمعیت د رنظر گرفته شد ه است. ایجاد  فرصت‌های شغلی و افزایش د رآمد ، فرهنگ‌سازی و برنامه‌های فرهنگی د ر زمینه جوانی جمعیت نقش بسزایی د ارند  و به همین د لیل تلاش کرد ه‌ایم که گروه‌های سنی مختلف را با موضوع جمعیت و اهمیت جوانی جمعیت آشنا کنیم.