راه گریز ایران از خطر فراینده «روز صفر آبی»

«بشارت نو» بحران مزمن بی سابقه ترین خشکسالی ۵۷ سال اخیر را بررسی می کند:
سیدرضا هاشمی زاده/روزنامه نگار

ایران، برای ششمین سال متوالی، وارد دوره خشکسالی مزمن شده و ۷۰ درصد پهنه سرزمینی با خطر بحران آب روبرو است. گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که ذخیره آب در سدها و سفره‌های زیرزمینی به کمترین میزان خود در ۵۷ سال گذشته رسیده است. در حالی که میزان بارش کشور با کاهشی بی‌سابقه (۸۲ درصدی) نسبت به میانگین بلندمدت، کم‌بارش‌ترین پاییز در دهه‌های اخیر را رقم زده است، کارشناسان نسبت به “فاجعه ملی” و نزدیک شدن کلان‌شهرها از جمله تهران به نقطه بی‌بازگشت “روز صفر آبی”هشدار می‌دهند. بحران آب در ایران دیگر تنها یک پدیده طبیعی نیست، بلکه نتیجه ترکیبی از تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت منابع است که عواقب اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی گسترده‌ای به دنبال دارد.
*ورشکستگی آبی؛ سدها در آستانه خشکی، زمین در حال فرونشست
برپایه آخرین گزارش‌های وزارت نیرو و سازمان هواشناسی، وضعیت آبی کشور در آبان ماه (۱۴۰۴) به شدت نگران‌کننده است. آمارها نشان‌دهنده ابعاد فاجعه‌آمیز ورشکستگی آبی در کشور است. میانگین بارش در ۴۷ روز اول سال آبی جدید تنها ۲.۳ میلی‌متر گزارش شده که یک رکورد کاهش ۸۲ درصدی نسبت به میانگین بلندمدت است. در ۲۱ استان از ۳۱ استان کشور تقریباً هیچ بارشی ثبت نشده است. ذخیره سدهای کشور در آبان ۱۴۰۴ به حداقل ۳۳ درصد ظرفیت رسیده و بیش از ۱۱ سد بزرگ در آستانه خشکی کامل قرار دارند. سدهایی که آب کلان‌شهرها را تأمین می‌کنند، ذخیره اندکی برای چند هفته دارند و خطر قطع شبانه و کاهش فشار آب به یک واقعیت تبدیل شده است. برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها برای جبران کمبود آب سطحی، باعث افت شدید تراز آب‌های زیرزمینی شده و این سفره‌ها را در معرض خطر خشکی کامل و فرونشست فاجعه‌بار زمین قرار داده است.
* اژدهای کشاورزی و سیاست‌های غلط توسعه
• کارشناسان معتقدند بحران آب در ایران، بحران “مدیریت و مصرف” است که دلایل اصلی تشدید آن ،اجرای روندهای اشتباه در توسعه عمومی کشور است . بیش از ۸۸ تا ۹۰ درصد منابع آب کشور صرف بخش کشاورزی می‌شود، در حالی که میانگین جهانی مصرف آب در این بخش حدود ۷۰ درصد است. این مصرف بی‌رویه، که اغلب با روش‌های سنتی (غرقابی) و کشت محصولات آب‌بر (مانند برنج و هندوانه) در مناطق خشک صورت می‌گیرد، بزرگترین متهم بحران است. تمرکز صنایع و جمعیت در فلات مرکزی خشک، توسعه نامتوازن شهرها و سدسازی‌های بی‌رویه و بدون آمایش سرزمینی، اکوسیستم‌های آبی (مانند دریاچه ارومیه و تالاب‌ها) را نابود کرده است. افزایش متوسط دمای ایران تا ۲ درجه سانتیگراد، منجر به افزایش شدید تبخیر منابع سطحی شده و عملاً سهم آب قابل دسترس را کاهش داده است.

* پیامدهای فرامحیطی، از مهاجرت تا تهدید امنیت غذایی
• خشکسالی طولانی‌مدت تنها یک بحران فنی-مهندسی نیست؛ بلکه شالوده زندگی در ایران را تهدید می‌کند. کاهش تولیدات کشاورزی و دامداری، منجر به ضرر و زیان هنگفت کشاورزان، افزایش بیکاری در روستاها و به دنبال آن افزایش قیمت مواد غذایی و تورم عمومی می‌شود. خشکی مزارع و از بین رفتن معیشت، منجر به مهاجرت‌های گسترده اقلیمی از روستاها به حاشیه کلان‌شهرها شده و معضل حاشیه‌نشینی را تشدید می‌کند. همچنین، کمبود منابع، زمینه را برای افزایش درگیری‌ها و تنش‌های محلی بر سر حقابه‌ها فراهم می‌سازد. بیش از ۶۰ درصد تالاب‌های مهم کشور در معرض خشکی کامل قرار گرفته‌اند. خشک شدن بستر تالاب‌ها و دریاچه‌ها، منبع اصلی طوفان‌های گرد و غبار (ریزگردها) شده و کیفیت هوای مناطق وسیعی از کشور را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
* راه نجات، مدیریت تقاضا و الگوگیری از پیشروهای جهانی
برای خروج از این شرایط بحرانی، دولت و مردم باید همزمان و هماهنگ، به سمت اصلاح ساختارها و کاهش تقاضا حرکت کنند و از تجربیات موفق جهانی درس بگیرند. برای این منظور ضروری است که اقداماتی در مدیریت مصرف داخلی با قید فوریت صورت گیرد ازجمله :
_توقف کشت محصولات با نیاز آبی بالا (مانند برنج و هندوانه) در مناطق خشک. توسعه اجباری و فراگیر آبیاری قطره‌ای و زیرسطحی برای افزایش بهره‌وری آب.
– سرمایه‌گذاری گسترده در تصفیه پساب‌های شهری و صنعتی و استفاده مجدد از آن‌ها برای مصارف صنعتی، فضای سبز و کشاورزی.
-حذف یارانه‌های پنهان آب و تعیین نرخ‌های تصاعدی برای پرمصرف‌ها، که مصرف‌گرایی را تشویق می‌کند. همچنین نظارت جدی بر چاه‌های غیرمجاز و نصب کنتورهای هوشمند.
-بازسازی و مرمت شبکه‌های قدیمی آبرسانی شهری برای کاهش نشتی و هدررفت که تخمین زده می‌شود در برخی نقاط تا ۳۰ درصد باشد.

استرالیا با ایجاد بازار آب فعال، آب را به طور خودکار به پربازده‌ترین کاربرد اختصاص داده و با محدود کردن کشت محصولات آب‌بر، تقاضای آب در کشاورزی را به طور مؤثر کنترل کرده است.
عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب، هشدار داده است: “اگر حداقل ۱۰ درصد مدیریت مصرف در سطح تهران بیشتر از گذشته رخ ندهد، پایداری آب تهران با مشکل مواجه می‌شود و مجبور به اِعمال محدودیت خواهیم شد.”درس بزرگ این رخدادهای ناگوار حوزه آب است که مسئولان ایران باید رویکرد خود را از نگاه سد و رودخانه (عرضه محور) به نگاه بازیافت، بهره‌وری و مدیریت تقاضا تغییر دهند تا بتوانند از خطر فزاینده “روز صفر آبی” فاصله بگیرند.