عمان، قدرتی نرم با تاثیری عمیق در منطقه

• دکتر سیدرضا هاشمی زاده

در پهنه پرآشوب خاورمیانه، جایی که رقابت‌های ژئوپلیتیکی و اختلافات فرقه‌ای سایه‌ای سنگین افکنده‌اند، عمان به عنوان یک استثنا شناخته می شود. کشوری کوچک که حدود پنج میلیون و سیصد هزار نفر سکنه دارد که 60 درصد آن بومی و مابقی مهاجران هستند اما دولتمردان عمانی نه با تکیه بر قدرت نظامی چشمگیر یا ثروت افسانه‌ای، بلکه با اتکا به مجموعه‌ای از ویژگی‌های منحصر، نوعی “قدرت نرم” نافذ را در منطقه به دست آورده است .عمان، با مساحت حدود 309,500 کیلومتر مربع در جنوب شرقی شبه‌جزیره عربستان، دارای تاریخی کهن و تمدنی باستانی است. این سرزمین در دوره‌های مختلف تحت تأثیر قدرت‌های گوناگون قرار داشته و در قرون میانه یک قدرت دریایی مهم بوده است. شهرهای عمان ترکیبی از معماری سنتی و مدرن را به نمایش می‌گذارند و مسقط پایتخت آن است. جامعه عمان با اکثریت مسلمان اباضی، به مهمان‌نوازی، تساهل مذهبی و احترام به سنت‌ها مشهور است. اقتصاد این کشور عمدتاً بر نفت و گاز استوار است، اما تلاش برای تنوع‌بخشی به آن ادامه دارد. عمان به عنوان یکی از امن‌ترین کشورهای منطقه شناخته می‌شود و دارای فرهنگی غنی و جامعه‌ای نسبتاً محافظه‌کار است .استقلال عمان فرآیندی تدریجی بود که با معاهده 1920 آغاز و با پیمان 1951 استقلال نسبی را به همراه داشت، اما استقلال کامل و تغییرات اساسی در دهه 1970 و بویژه با قدرت رسیدن سلطان قابوس به وقوع پیوست. سلطان قابوس ، بنیانگذار عمان مدرن، با رهبری سیاست خارجی متوازن، این کشور را از انزوا به سوی توسعه و ثبات منطقه‌ای  سوق داد. او با ایجاد زیرساخت‌های مدرن، توسعه آموزش و بهداشت، و حفظ بی‌طرفی در منازعات، جایگاه ویژه‌ای در داخل و خارج کشورخود کسب کرد.

تئوری قدرت نرم و جایگاه عمان

قدرت نرم، مفهومی که جوزف نای (Joseph Nye) اندیشمند سیاسی آمریکایی آن را تئوریزه کرد، به توانایی یک بازیگر بین‌المللی در دستیابی به اهداف خود از طریق جذابیت فرهنگی، ارزش‌های سیاسی و سیاست‌های خارجی مشروع اشاره دارد. در منطقه‌ای که اغلب شاهد برخوردهای سخت و منازعات نیابتی است، عمان با اتخاذ رویکردی متفاوت، بستری از اعتماد و احترام را برای خود فراهم کرده است. این کشور به جای جانبداری در اختلافات، تلاش کرده است تا به عنوان یک واسطه بی‌طرف و قابل اعتماد عمل کند، نقشی که به نوبه خود، منبع مهمی از قدرت نرم برای آن به شمار می‌رود.

ستون‌های قدرت نرم عمان

• سیاست خارجی متوازن و اصل بی‌طرفی: شاید مهم‌ترین رکن قدرت نرم عمان، سیاست خارجی هوشمندانه و متوازن آن باشد. این کشور با حفظ روابط حسنه با تمامی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، حتی آن‌هایی که در تقابل با یکدیگر قرار دارند، توانسته است جایگاه خاصی برای خود فراهم آورد. عمان با پرهیز از دخالت در امور داخلی دیگر کشورها ، همواره بر حل مسالمت‌آمیز اختلافات از طریق گفتگو تأکید کرده است. این بی‌طرفی فعال، نه به معنای انفعال، بلکه به مفهوم تلاش برای ایجاد فضایی برای تفاهم و همکاری است. نمونه‌های متعددی از نقش عمان در تسهیل مذاکرات حساس و کاهش تنش‌ها در منطقه گواه این مدعاست.
• فرهنگ غنی و تساهل مذهبی: فرهنگ عمان، با پیشینه‌ای که ریشه در تعاملات تجاری و فرهنگی دیرینه دارد، از تنوع و تساهل چشمگیری برخوردار است. حضور پیروان مذاهب و اقوام مختلف در کنار یکدیگر و احترام متقابل آن‌ها، تصویری مثبت از جامعه عمان به نمایش می‌گذارد. مذهب اباضیه، که اکثریت مردم عمان پیرو آن هستند، با تأکید بر اعتدال، تساهل و عدالت، نقش مهمی در شکل‌گیری این فرهنگ صلح‌جو و روادار ایفا کرده است. این تساهل فرهنگی و مذهبی، عمان را به محیطی امن و جذاب برای تعاملات بین‌المللی تبدیل کرده است.
• دیپلماسی خاموش و مؤثر: عمان به جای اتخاذ مواضع تند و پرهیاهو، از دیپلماسی آرام و پیگیر برای پیشبرد اهداف خود استفاده می‌کند. این کشور با ایجاد کانال‌های ارتباطی محرمانه و تکیه بر روابط شخصی مقامات عمانی با رهبران دیگر کشورها، توانسته است در بسیاری از پرونده‌های پیچیده منطقه‌ای نقش تسهیل‌گر و میانجی را ایفا کند. این رویکرد صبورانه و تدریجی، اغلب در پشت صحنه و بدون جنجال رسانه‌ای، نتایج ملموسی به همراه داشته است.
• ثبات داخلی و حکمرانی مطلوب: ثبات سیاسی و اجتماعی عمان، در منطقه‌ای که با بی‌ثباتی و درگیری‌های داخلی دست و پنجه نرم می‌کند، یک مزیت قابل توجه محسوب می‌شود. حکمرانی مطلوب، توسعه اقتصادی متوازن و توجه به رفاه شهروندان، نه تنها رضایت داخلی را به همراه داشته، بلکه تصویری مثبت از عمان در عرصه بین‌المللی ترسیم کرده است. این ثبات و پیشرفت داخلی، ع• نقش آموزش و تبادلات فرهنگی: دولت عمان با سرمایه‌گذاری در حوزه آموزش و فراهم کردن فرصت‌های تبادل فرهنگی و علمی با دیگر کشورها، در پی تقویت ارتباطات بین‌المللی و ارتقای شناخت جهانی از فرهنگ و جامعه عمان است. اعزام دانشجویان عمانی به دانشگاه‌های معتبر جهان و میزبانی رویدادهای فرهنگی و علمی بین‌المللی، نقش مهمی در تقویت قدرت نرم این کشور ایفا می‌کند. با این حال، ایجاد توازن در برنامه‌های تبادل و جذب دانشجویان و محققان خارجی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.

تأثیر قدرت نرم عمان در خاورمیانه

قدرت نرم عمان، اگرچه ممکن است به اندازه قدرت سخت برخی دیگر از بازیگران منطقه‌ای آشکار نباشد، اما تأثیر عمیقی بر معادلات خاورمیانه داشته است:

• میانجی‌گری‌های موفق: نقش عمان در تسهیل مذاکرات غیرمستقیم بین ایران و آمریکا که منجر به توافق هسته‌ای شد، نمونه بارزی از تأثیر دیپلماسی خاموش و قدرت نرم این کشور است. همچنین، تلاش‌های مستمر عمان برای یافتن راه حل سیاسی برای بحران یمن و میزبانی گفتگوها بین طرف‌های درگیر، نشان‌دهنده تعهد این کشور به حل مسالمت‌آمیز منازعات است.
• حفظ کانال‌های ارتباطی: در دوره‌های اوج تنش‌های منطقه‌ای، عمان همواره کانال‌های ارتباطی خود را با تمامی طرف‌های درگیر حفظ کرده است. این امر، امکان گفتگو و کاهش تنش‌ها را در مواقع بحرانی فراهم آورده و نقش عمان را به عنوان یک بازیگر مسئولیت‌پذیر و قابل اعتماد تقویت کرده است.
• ایجاد فضای اعتماد: سیاست خارجی متوازن و رویکرد صلح‌جویانه عمان، فضایی از اعتماد را در میان بازیگران منطقه‌ای ایجاد کرده است. این اعتماد، زمینه را برای همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه در زمینه‌های مختلف فراهم آورده است.
• ارائه الگو: ثبات داخلی، توسعه متوازن و تساهل فرهنگی عمان، می‌تواند به عنوان الگویی برای دیگر کشورهای منطقه که با چالش‌های داخلی و خارجی دست و پنجه نرم می‌کنند، مطرح شود.

با وجود دستاوردهای قابل توجه در حوزه قدرت نرم، عمان با چالش‌هایی نیز روبرو است. تقویت حضور فرهنگی و رسانه‌ای در سطح بین‌المللی، ایجاد توازن در برنامه‌های تبادل دانشجو و جذب سرمایه‌گذاری خارجی در زمینه‌های غیرنفتی، از جمله مواردی است که نیازمند توجه بیشتر است. با این حال، با تکیه بر میراث غنی، سیاست خارجی خردمندانه و تعهد به صلح و ثبات، عمان همچنان می‌تواند نقش مهم و مؤثری را در شکل‌دهی آینده خاورمیانه ایفا کند.قدرت نرم عمان، نه یک اتفاق تصادفی، بلکه حاصل یک راهبرد سنجیده، پایبندی به اصول و بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های فرهنگی، سیاسی و دیپلماتیک این کشور است. در منطقه‌ای که اغلب صدای خشونت و تفرقه بلند است، صدای عمان، آوای عقلانیت، تعادل و امید به صلح و دوستی است. این کشور کوچک با نفوذی خاموش اما تأثیری عمیق، نشان داده که قدرت واقعی، همیشه در برتری های نظامی نیست، بلکه توانایی زمینه سازی برای تفاهم و همکاری های منطقه ای و جهانی ، نقش اساسی در مسیر موفقیت های سیاست خارجی دارد . عمان، همچنان به عنوان یک معما در قلب آتش خاورمیانه، درس‌های ارزشمندی برای تعاملات بین‌المللی و حل منازعات ارائه می‌دهد چنانکه دشمنان دیرینه را گرد هم می آورد و همچنان رتبه دار اعتماد و مرجع مذاکره و مراوده به شمارمی آید .مان را به الگویی جذاب برای سایر کشورهای منطقه تبدیل کرده است.