فضای مجازی؛ وقتی تماشا کردن می‌تواند به رفتار تبدیل شود

علی باقری/گاهی با خودم فکر می‌کنیم اگر جرم در خیابان اتفاق می‌افتد، چرا باید برای پیشگیری از آن، به صفحه تلفن همراه انسان‌ها هم نگاه کنیم؟ پاسخ را شاید باید در جرم‌شناسی جست‌وجو کرد؛ جایی که رفتار مجرمانه همیشه ناگهانی و بی‌مقدمه شکل نمی‌گیرد، بلکه گاهی در فرایندی تدریجی، از مشاهده، یادگیری، عادی‌شدن و تکرار آغاز می‌شود.
فضای مجازی فقط یک ابزار ارتباطی نیست؛ برای بسیاری از انسان‌ها، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، بخشی از محیط اجتماعی آنان است. وقتی کاربری بارها و بارها با محتوای خشونت‌آمیز، جنسی یا محتوایی که جرم را عادی، جذاب یا حتی قهرمانانه نشان می‌دهد روبه‌رو می‌شود، نمی‌توان با اطمینان گفت که حتماً مجرم خواهد شد؛ اما از منظر جرم‌شناسی، چنین مواجهه‌ای می‌تواند در برخی افراد، به‌ویژه افراد آسیب‌پذیر، زمینه افزایش گرایش به رفتار پرخطر یا مجرمانه را فراهم کند.

نظریه «یادگیری اجتماعی» آلبرت بندورا به ما یادآوری می‌کند که انسان بخشی از رفتارهای خود را از طریق مشاهده دیگران می‌آموزد. اگر فرد بارها رفتار خشونت‌آمیز را ببیند و در فضای مجازی شاهد باشد که مرتکب خشونت، پاداش، شهرت یا توجه دریافت می‌کند، ممکن است آن رفتار برایش عادی‌تر یا قابل تقلیدتر شود. از سوی دیگر، تکرار مشاهده خشونت می‌تواند در برخی افراد به کاهش حساسیت عاطفی نسبت به آن بینجامد. بنابراین، مسئله فقط «یک فیلم» یا «یک تصویر» نیست؛ مسئله، گاهی انباشته‌شدن تجربه‌های مشابه است.
از این منظر، الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا نیز اهمیت پیدا می‌کنند. وقتی کاربر یک محتوای خشن یا جنسی را می‌بیند و سپس محتوای مشابه بیشتری دریافت می‌کند، ممکن است با یک زنجیره مواجهه روبه‌رو شود. همین‌جاست که پیشگیری از جرم دیگر صرفاً وظیفه پلیس و دادگاه نیست؛ طراحی مسئولانه سکوهای اینترنتی نیز بخشی از سیاست جنایی پیشگیرانه است.
کشورها نیز سال‌هاست به این مسئله توجه کرده‌اند. اتحادیه اروپا با «قانون خدمات دیجیتال» (Digital Services Act) برای سکوهای بزرگ، تکالیفی در زمینه کاهش خطرهای ناشی از محتوای غیرقانونی و حمایت از کودکان ایجاد کرده است.
در بریتانیا، «قانون ایمنی برخط ۲۰۲۳» (Online Safety Act 2023) سکوها را مکلف کرده برای کاهش خطر محتوای غیرقانونی اقدام کنند و از کودکان در برابر محتوای زیان‌بار، از جمله هرزه‌نگاری و محتوایی که خشونت جدی را به تصویر می‌کشد یا تشویق می‌کند، حمایت کنند. اجرای این نظام بر عهده «آفکام» است.این نهاد سازمان تنظیم کننده مقررات رسانه است.
استرالیا نیز با «قانون ایمنی برخط ۲۰۲۱» و نهاد مستقل «کمیسر ایمنی برخط» یا eSafety Commissioner، برای محتوای غیرقانونی و محدودشده، از جمله خشونت شدید و محتوای جنسی نامناسب برای کودکان، سازوکار نظارت و حذف پیش‌بینی کرده است. حتی از ۱۰ دسامبر ۲۰۲۵، محدودیت سنی برای ایجاد یا نگهداری حساب در برخی سکوهای اجتماعی برای افراد زیر ۱۶ سال نیز به اجرا درآمده است.
اما به گمان من، «نظارت مؤثر» نباید با «کنترل بی‌حدومرز» اشتباه گرفته شود. هدف، بستن پنجره اینترنت نیست؛ هدف این است که پنجره‌ای که میلیون‌ها انسان هر روز از آن به جهان نگاه می‌کنند، به محل عادی‌شدن خشونت و جرم تبدیل نشود.
شاید پرسش اصلی همین باشد: اگر می‌دانیم پیشگیری از جرم باید پیش از وقوع جرم آغاز شود، چرا نباید محیطی را که رفتار انسان در آن شکل می‌گیرد نیز جدی بگیریم؟