ناکامی فشارهای اقتصادی علیه تهران با وجود سخت ترین تهدید شرکای ایران
- شناسه خبر: 23565
- تاریخ و زمان ارسال: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ ساعت ۱۱:۲۶
- منتشرکننده: مدیریت
«بشارت نو» دامنه تجارت ایران با همسایگان را بررسی می کند:
علیرغم تشدید فشار اقتصادی آمریکا، شرکای تجاری ایران همچنان در مدار مبادلات با تهران قرار دارند
فیروزه نعیمی/ایران در شرایطی با تهدید آمریکا به اعمال سخت‌ترین فشارهای اقتصادی مواجه است که اقتصاد کشور همچنان به شبکه‌ای از مبادلات منطقه‌ای و بین‌المللی متصل است. چین، عراق، ترکیه، عمان، پاکستان، ارمنستان، آذربایجان و امارات، هرکدام بخشی از این شبکه را تشکیل می‌دهند؛ از خرید نفت و صادرات انرژی گرفته تا تجارت کالا، ترانزیت و تأمین نیازهای بازار ایران.
تحریم اقتصادی آمریکا طی سال‌های گذشته با هدف کاهش درآمدهای ایران، محدود کردن تجارت خارجی و افزایش هزینه تعامل با تهران اعمال شده است. با این حال، ایران توانسته بخشی از روابط تجاری خود را حفظ کند. همین موضوع یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا واشنگتن می‌تواند فشار اقتصادی بر ایران را افزایش دهد، بدون آنکه کشورهای طرف معامله با تهران نیز با هزینه‌های آن مواجه شوند؟
چین؛ بزرگ‌ترین حلقه اقتصادی
چین مهم‌ترین شریک ایران در میان قدرت‌های اقتصادی جهان است. بر اساس اطلاعات موجود، بیش از ۸۰ درصد نفت ایران راهی چین می‌شود و این کشور بزرگ‌ترین بازار نفت ایران به شمار می‌رود. آمریکا در چارچوب سیاست تحریمی خود حتی یک پالایشگاه چینی را به دلیل خرید نفت ایران تحریم کرده است. این اقدام نشان می‌دهد دامنه تحریم‌ها تنها به شرکت‌های ایرانی محدود نیست و خریداران و واسطه‌های خارجی نیز می‌توانند هدف قرار گیرند.
اهمیت چین برای ایران نیز فقط به نفت محدود نمی‌شود. چین یکی از مهم‌ترین منابع تأمین کالا و بازارهای صادراتی ایران است و روابط اقتصادی دو کشور در حوزه‌های مختلف ادامه دارد. به همین دلیل، افزایش فشار آمریکا بر تجارت نفت ایران می‌تواند منافع اقتصادی طرف چینی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که چین در برابر تحریم‌های آمریکا مصون است. شرکت‌ها و بانک‌های چینی نیز منافع گسترده‌ای در اقتصاد جهانی دارند و ممکن است در برخی حوزه‌ها برای کاهش ریسک تحریم‌های ثانویه، سطح همکاری خود با ایران را محدود کنند.
عراق؛ تجارت و انرژی
عراق یکی دیگر از مهم‌ترین شرکای اقتصادی ایران است. حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰ میلیارد دلار اعلام شده است. در کنار تجارت کالا، انرژی نیز بخش مهمی از روابط تهران و بغداد را تشکیل می‌دهد.
بر اساس اطلاعات موجود، عراق سالانه حدود ۴ تا ۵ میلیارد دلار بابت گاز ایران پرداخت می‌کند. برای بغداد، تأمین انرژی و حفظ ثبات شبکه برق اهمیت زیادی دارد و برای ایران، عراق یکی از بازارهای مهم صادراتی است.
به همین دلیل، محدود کردن روابط اقتصادی دو کشور می‌تواند برای عراق نیز هزینه ایجاد کند. این وابستگی متقابل یکی از عواملی است که اجرای فشار اقتصادی بر تجارت ایران را پیچیده‌تر می‌کند.
ترکیه؛ همسایه‌ای با منافع اقتصادی
ترکیه نیز در میان شرکای اقتصادی ایران جایگاه مهمی دارد. حجم تجارت سالانه دو کشور حدود ۵.۴ تا ۶ میلیارد دلار اعلام شده و انرژی، به‌ویژه گاز ایران، در کنار تجارت کالا از محورهای اصلی این روابط است.
همجواری دو کشور و ارتباط بازارهای آنها باعث شده روابط تجاری تهران و آنکارا در دوره‌های مختلف تحریم نیز ادامه پیدا کند. ترکیه علاوه بر تجارت، از موقعیت ایران برای دسترسی به مسیرهای ترانزیتی منطقه نیز بهره می‌برد.
بنابراین هرگونه تلاش برای محدود کردن کامل روابط اقتصادی ایران و ترکیه با ملاحظات اقتصادی آنکارا نیز روبه‌رو خواهد شد.
عمان؛ فراتر از تجارت
حجم تجارت ایران و عمان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۵ میلیارد دلار اعلام شده است. با وجود آنکه این رقم در مقایسه با تجارت ایران با چین، عراق یا امارات پایین‌تر است، عمان به دلیل نقش سیاسی و دیپلماتیک خود اهمیت ویژه‌ای دارد.
مسقط طی سال‌های گذشته یکی از کانال‌های مهم ارتباطی میان ایران و آمریکا بوده است. از این رو، روابط ایران و عمان تنها یک رابطه تجاری نیست و در معادلات دیپلماتیک منطقه نیز اهمیت دارد.
تداوم تجارت دو کشور در چنین شرایطی می‌تواند به حفظ یکی از مسیرهای ارتباطی مهم ایران با منطقه و جهان کمک کند.
پاکستان؛ ظرفیت تجارت مرزی
پاکستان نیز یکی از همسایگان مهم ایران است. تهران و اسلام‌آباد هدف‌گذاری کرده‌اند حجم تجارت دوجانبه را به ۱۰ میلیارد دلار برسانند؛ در حالی که تجارت غیررسمی دو کشور حدود ۴ میلیارد دلار برآورد شده است.
نفت، برنج، دارو و گندم از جمله کالاهای مهم در مبادلات دو کشور هستند. مرز طولانی نیز ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت ایجاد کرده است. با وجود این ظرفیت، محدودیت‌های بانکی و تحریم‌های آمریکا از موانع اصلی توسعه تجارت رسمی میان دو کشور به شمار می‌رود. در مقابل، تجارت مرزی و غیررسمی همچنان بخشی از نیازهای دو طرف را تأمین می‌کند.
قفقاز؛ اهمیت ترانزیتی
روابط ایران با ارمنستان و آذربایجان از نظر حجم تجارت با چین یا عراق قابل مقایسه نیست، اما موقعیت جغرافیایی این دو کشور اهمیت آنها را افزایش داده است.
تجارت ایران و ارمنستان در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۳۷۱ میلیون دلار اعلام شده که رشد ۸.۴ درصدی نسبت به مدت مشابه داشته است. همچنین سهم ایران در تجارت خارجی ارمنستان حدود ۲۰ درصد عنوان شده است.
حجم تجارت ایران و آذربایجان نیز در نیمه نخست سال حدود ۳۱۲.۶ میلیون دلار بوده که رشد ۴.۵ درصدی را نشان می‌دهد.
اهمیت این روابط بیشتر از آنکه به حجم مبادلات مربوط باشد، به موقعیت قفقاز و مسیرهای ترانزیتی آن بازمی‌گردد. توسعه این مسیرها می‌تواند دسترسی ایران به بازارهای شمالی را تقویت کند و جایگاه کشور را در تجارت منطقه‌ای افزایش دهد.
امارات؛ مسیر مهم تجارت خارجی
امارات متحده عربی یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران است. بر اساس اطلاعات موجود، واردات ایران از امارات در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۱ میلیارد دلار بوده و نزدیک به ۳۰ درصد واردات کشور از این مسیر انجام شده است.
همچنین سهم امارات از صادرات ایران حدود ۱۳ درصد اعلام شده و تجارت غیرنفتی دو کشور حدود ۶.۶ میلیارد دلار برآورد شده است.
این ارقام نشان می‌دهد روابط اقتصادی تهران و ابوظبی، با وجود پیچیدگی‌های سیاسی و فشارهای تحریمی، همچنان گسترده است. امارات برای ایران یکی از مسیرهای اصلی تأمین کالا و ارتباط با بازارهای بین‌المللی محسوب می‌شود.
تحریم ثانویه؛ ابزار فشار بر شبکه تجارت
تحریم‌های ثانویه آمریکا یکی از مهم‌ترین ابزارهای واشنگتن برای محدود کردن تجارت ایران است. این تحریم‌ها باعث می‌شوند شرکت‌ها و بانک‌های خارجی میان همکاری با ایران و حفظ دسترسی خود به بازار آمریکا انتخاب کنند.
همین مسئله موجب افزایش هزینه تجارت ایران، دشوار شدن انتقال پول و محدود شدن همکاری برخی شرکت‌های بزرگ شده است. بنابراین حتی زمانی که یک کشور از نظر سیاسی خواهان ادامه روابط با تهران باشد، شرکت‌های آن کشور ممکن است به دلیل نگرانی از تحریم‌های آمریکا محتاطانه عمل کنند.
با این حال، ساختار تجارت ایران به گونه‌ای است که قطع کامل روابط با اقتصاد منطقه و جهان به سادگی امکان‌پذیر نیست. همسایگی، نیازهای انرژی، تجارت مرزی و موقعیت ترانزیتی ایران عواملی هستند که روابط اقتصادی را تا حدی حفظ می‌کنند.
فشار اقتصادی؛ هزینه‌ای فراتر از مرزها
تحریم‌ها بدون تردید هزینه تجارت ایران را افزایش داده و دسترسی کشور به منابع مالی و بازارهای جهانی را دشوار کرده‌اند. اما اثرگذاری تحریم تنها به میزان فشار بر اقتصاد ایران محدود نمی‌شود؛ نحوه واکنش شرکای تجاری تهران نیز اهمیت دارد.
چین برای تأمین بخشی از نیاز انرژی خود با ایران ارتباط دارد، عراق به انرژی ایران نیازمند است، ترکیه از تجارت و مسیرهای ترانزیتی ایران بهره می‌برد و امارات یکی از مسیرهای اصلی تجارت خارجی کشور است. در قفقاز نیز موقعیت جغرافیایی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد.
از این منظر، فشار اقتصادی بر ایران در شبکه‌ای از روابط تجاری و انرژی اعمال می‌شود و نمی‌توان آن را صرفاً رابطه‌ای میان واشنگتن و تهران دانست.
پایان فشار حداکثری در نقطه‌ای فراتر از ایران
آمریکا می‌تواند با تحریم‌های مالی و تجاری، هزینه مبادلات ایران را افزایش دهد؛ اما قطع کامل ارتباط اقتصاد ایران با منطقه و جهان با موانع متعددی روبه‌روست.
ایران در طول سال‌های تحریم توانسته بخشی از صادرات، واردات و مبادلات انرژی خود را از طریق شرکای منطقه‌ای ادامه دهد. البته این روابط به معنای بی‌اثر بودن تحریم‌ها نیست، بلکه نشان می‌دهد تحریم در عمل با شبکه‌ای از منافع اقتصادی مواجه است.
هرچه فشار واشنگتن برای محدود کردن تجارت ایران افزایش یابد، احتمال آنکه شرکت‌ها و اقتصادهای طرف معامله نیز با هزینه‌های بیشتری روبه‌رو شوند، بیشتر خواهد شد. میزان این هزینه به شدت تحریم‌های ثانویه، سیاست کشورهای شریک و توان ایران در حفظ مسیرهای تجاری بستگی دارد.
در نهایت، شبکه اقتصادی ایران را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از مسیرهای عبور از تحریم دانست. این شبکه طی سال‌ها بر پایه نیازهای واقعی اقتصادی شکل گرفته است. بنابراین اگر واشنگتن بخواهد فشار اقتصادی بر تهران را به بالاترین سطح برساند، باید این واقعیت را نیز در نظر بگیرد که تحریم ایران می‌تواند شرکای تجاری تهران را نیز درگیر کند و آثار آن از مرزهای کشور فراتر رود.
