نوسانات نفتی جایگاه ایران را در معادلات جهانی تقویت می‌کند

گزارش «بشارت نو» از بحران اوکراین و سایه آن بر امنیت انرژی جهان:
فیروزه نعیمی/جنگ اوکراین که از فوریه ۲۰۲۲ آغاز شد، امروز به یکی از طولانی‌ترین و پرهزینه‌ترین منازعات اروپا در دهه‌های اخیر تبدیل شده است. این بحران نه‌ تنها امنیت اروپا و ساختار سیاسی ناتو را به چالش کشیده، بلکه بازار جهانی انرژی را به لرزه درآورده است. اکنون بسیاری از تحلیلگران، این منازعه را جنگی می‌دانند که آینده تأمین انرژی جهان را تا دهه‌ها تحت تأثیر قرار خواهد داد.
اروپا و وابستگی تاریخی به گاز روسیه
پیش از جنگ، اتحادیه اروپا نزدیک به ۴۰ درصد گاز و ۳۰ درصد نفت خود را از روسیه تأمین می‌کرد. خط لوله‌های مشهور «نورد استریم ۱ و ۲» به‌ عنوان شریان حیاتی انرژی اروپا شناخته می‌شدند. اما با تحریم‌های گسترده و انفجار خطوط انتقال، اروپا ناچار شد به سمت واردات گاز مایع (LNG) از آمریکا، قطر و کشورهای آفریقایی برود.
با این حال، هزینه‌های بالای انتقال و محدودیت ظرفیت پایانه‌های LNG، باعث شد که اروپا همچنان با بحران قیمت انرژی دست‌وپنجه نرم کند. افزایش بهای گاز و برق در زمستان‌های اخیر، صنایع این قاره را در تنگنای شدید قرار داده و هزینه زندگی شهروندان را بالا برده است.
آمریکا؛ فرصت‌طلبی در بازار
یکی از پیامدهای مستقیم جنگ اوکراین، افزایش صادرات LNG آمریکا به اروپا بود. واشنگتن با بهره‌برداری از نیاز فوری اروپا، توانست به یکی از بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان گاز مایع برای این قاره تبدیل شود. این تغییر، نه‌ تنها سود اقتصادی کلانی برای ایالات متحده داشت، بلکه به آن امکان داد تا وابستگی اروپا به انرژی روسیه را کاهش دهد و نفوذ سیاسی بیشتری به دست آورد.
اما کارشناسان انرژی معتقدند این وضعیت پایدار نیست. زیرساخت‌های آمریکا برای صادرات LNG محدود است و گسترش آن نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان و سال‌ها زمان خواهد بود. از سوی دیگر، محدودیت زیرساخت‌ها و مخالفت‌های محیط‌زیستی، مانعی در برابر توسعه سریع‌تر صادرات آمریکاست. به همین دلیل، آینده این موقعیت تضمین‌شده به نظر نمی‌رسد.
روسیه؛ تغییر مسیر از غرب به شرق
روسیه با از دست دادن بازار سنتی اروپا، مسیر صادرات خود را به آسیا تغییر داد. چین و هند اکنون بزرگ‌ترین خریداران نفت تخفیف‌دار روسیه هستند. این دو کشور آسیایی با بهره‌برداری از تخفیف‌های چشمگیر روسیه، واردکنندگان اصلی نفت و گاز این کشور شدند.
مسکو همچنین پروژه‌های خط لوله‌ای مانند «قدرت سیبری ۲» را در دستور کار قرار داده تا جریان انرژی خود را به سمت شرق تقویت کند. با این حال، کارشناسان می‌گویند روسیه هرگز نمی‌تواند بازار عظیم و پرسود اروپا را به طور کامل با بازارهای آسیایی جایگزین کند. این تغییر جهت، اگرچه بقای صادرات روسیه را تضمین کرده، اما سودآوری و نفوذ ژئوپلیتیکی آن را کاهش داده است.
بازار جهانی نفت و گاز؛ تلاطم دائمی
ادامه جنگ اوکراین باعث شده که بازار جهانی انرژی در حالت بی‌ثباتی دائمی قرار گیرد. هر حمله نظامی جدید، هر تحریم تازه یا حتی هر شایعه‌ای درباره قطع عرضه، بلافاصله قیمت‌ها را جابه‌جا می‌کند. به‌عنوان نمونه، در سال ۲۰۲۲ قیمت نفت خام برنت به بیش از ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسید، اگرچه در سال‌های بعد کاهش یافت اما همچنان بالاتر از سطح پیش از جنگ باقی ماند.
گاز طبیعی اروپا نیز رکوردهای تاریخی را ثبت کرد. قیمت‌ها در مقطعی بیش از ۱۰ برابر متوسط دهه قبل افزایش یافت. این بحران انرژی به موجی از تورم در سطح جهانی دامن زد؛ از افزایش قیمت مواد غذایی گرفته تا رکود در صنایع وابسته به انرژی.

موقعیت ایران؛ فرصت‌ها و محدودیت‌ها
در این میان، ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان، می‌توانست یکی از بازیگران کلیدی در پر کردن خلأ ناشی از کاهش صادرات روسیه به اروپا باشد. ایران دومین ذخایر بزرگ گاز و چهارمین ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد. اما واقعیت این است که تحریم‌های بین‌المللی، کمبود سرمایه‌گذاری خارجی و ضعف زیرساخت‌های صادراتی، دست ایران را بسته است.
ایران برخلاف قطر، فاقد پایانه‌های گسترده برای صادرات LNG است و شبکه خط لوله آن محدود به چند کشور همسایه است. همین امر باعث شده فرصت تاریخی افزایش سهم ایران در بازار جهانی انرژی، عملاً از دست برود.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند که شرایط جنگ اوکراین می‌تواند اهرم فشار دیپلماتیک تازه‌ای برای ایران فراهم کند. اروپا که به‌دنبال تنوع‌بخشی به منابع انرژی است، در صورت بهبود روابط سیاسی، می‌تواند مشتری جدی نفت و گاز ایران باشد. این موضوع البته منوط به حل‌وفصل پرونده هسته‌ای و لغو تحریم‌هاست.
انرژی؛ ابزار سیاسیت در جهان چندقطبی

بحران اوکراین بار دیگر نشان داد که انرژی تنها یک کالای اقتصادی نیست، بلکه سلاحی سیاسی است. روسیه با استفاده از صادرات انرژی به‌عنوان اهرم فشار علیه اروپا، تلاش کرد مانع حمایت‌های گسترده غرب از اوکراین شود. در مقابل، آمریکا نیز با بهره‌برداری از موقعیت خود در بازار LNG، نفوذ سیاسی خود را در اروپا گسترش داد.
این روند حاکی از آن است که در جهان چندقطبی کنونی، انرژی بیش از هر زمان دیگر به بخشی از استراتژی‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی کشورها تبدیل شده است. برای ایران نیز این واقعیت، اهمیت سرمایه‌گذاری در صنعت انرژی و استفاده از آن به‌عنوان ابزار دیپلماسی را دوچندان می‌کند.
آینده بازار انرژی؛ سناریوهای پیش‌ رو
کارشناسان سه سناریوی اصلی را برای آینده بازار انرژی در پرتو جنگ اوکراین مطرح می‌کنند:
– ادامه جنگ و تشدید بحران انرژی
در این سناریو، بازار همچنان متلاطم خواهد ماند و اروپا ناچار به تحمل قیمت‌های بالای انرژی است. روسیه نیز صادرات خود را بیشتر به آسیا معطوف می‌کند.
– توافق صلح نسبی و بازگشت بخشی از انرژی روسیه به بازار اروپا
این حالت می‌تواند به کاهش قیمت‌ها کمک کند، اما به دلیل بی‌اعتمادی اروپا به مسکو، وابستگی سابق هرگز تکرار نخواهد شد.
– تسریع در گذار انرژی و توسعه منابع تجدیدپذیر
بحران اوکراین به محرکی برای اروپا و دیگر کشورها تبدیل شده تا سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر و پروژه‌های هیدروژنی را سرعت ببخشند. در بلندمدت، این روند می‌تواند نقش نفت و گاز را در معادلات جهانی کاهش دهد.
موقعیت راهبردی ایران در آینده
اگرچه ایران در کوتاه‌مدت نتوانست سهمی جدی در پر کردن خلأ انرژی اروپا داشته باشد، اما در بلندمدت همچنان ظرفیت‌های مهمی دارد. توسعه میادین مشترک گازی مانند پارس جنوبی، سرمایه‌گذاری در صنایع LNG و بهبود روابط سیاسی با غرب، می‌تواند جایگاه ایران را در بازار انرژی ارتقا دهد.
یک کارشناس انرژی در گفت‌وگو با رسانه‌های داخلی تأکید می‌کند: «ایران نباید تنها به عنوان صادرکننده خام نگاه کند. امروز بازار جهانی به‌دنبال امنیت پایدار انرژی است. اگر ایران بتواند همزمان با عرضه مطمئن، در پروژه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مشارکت کند، جایگاهی بسیار فراتر از گذشته خواهد داشت.»
بحران اوکراین امنیت انرژی جهان را متزلزل کرد. اروپا برای رهایی از وابستگی به روسیه هزینه‌های سنگینی پرداخته، آمریکا نفوذش را گسترش داده و روسیه به شرق متمایل شده است.
برای ایران، این بحران یک فرصت بالقوه و همزمان یک هشدار جدی است: بدون سرمایه‌گذاری و دیپلماسی فعال، ظرفیت‌های عظیم نفت و گاز کشور بی‌استفاده می‌ماند. آینده انرژی جهان در حال بازتعریف است و ایران باید جایگاه خود را در این نقشه جدید تثبیت کند.
در نهایت، بحران اوکراین بیش از هر چیز ثابت کرد که انرژی در قرن بیست‌ویکم، نه تنها منبعی اقتصادی، بلکه ابزاری ژئوپلیتیک و عاملی تعیین‌کننده در توازن قدرت جهانی است.