گفتمان پزشکیان عقلانی سازی اعتراضات است

گزارش «بشارت نو» از عملکرد متفاوت دولت چهاردهم در مواجهه با اعتراضات:
میترا موحد/ اگر چه دولت بخشی از حاکمیت و شاید مهم ترین بخش آن باشد اما واقعیت این است که نوع کنش گری دولت پزشکیان نسبت به اعتراضات اخیر در کشور نسبت به برخی نهادهای دیگر حاکمیت بهتر بوده است.پزشکیان و اعضای کابینه اش از همان ابتدای اعتراضات با به رسمیت شناختن اعتراضات تلاش کرد با برگزاری جلسه با نمایندگان اصناف فضا را ملایم کند. پس از افزایش اعتراضات و کشته شدن برخی از هم وطنانمان دولت تلاش کرد رویکرد مصلحانه ای نسبت به وقایع اخیر از خود نشان بدهد.
به تازگی نیزرئیس‌جمهور با تأکید بر ضرورت مدیریت میدانی و مسئولانه تبعات حوادث اخیر، استانداران سراسر کشور را مکلف کرد که با تشکیل کارگروه‌های تخصصی در سطح استان‌ها، ضمن دیدار حضوری و مستمر با تمامی آسیب‌دیدگان و خانواده‌های آنان، نسبت به بررسی دقیق، موردی، مستند و کارشناسی علل و عوامل بروز این آسیب‌ها اقدام کرده و گزارش‌های جامع را به دولت ارائه کنند.
بر همین اساس، وزارتخانه‌ها مکلف شدند با تشکیل کارگروه‌های تخصصی، ضمن احصا و تحلیل علل وقایع، از طریق برگزاری نشست‌ها و دیدارهای منظم با اقشار مختلف از جمله دانش‌آموزان، دانشجویان، هنرمندان، چهره‌های شناخته‌شده اجتماعی، ورزشکاران و سایر گروه‌های ذی‌ربط در حوزه مأموریتی خود، زمینه گفت‌وگوی مؤثر، اقناع افکار عمومی و پیگیری مطالبات را فراهم آورند.
رئیس‌جمهور همچنین به وزیر دادگستری دستور داد تا در تعامل و گفتگو با قوه قضائیه،‌ پیگیری‌های لازم را به منظور تسریع در روند آزادی زندانیان مربوطه به عمل آورند.

دولت پزشکیان همچنین تأکید کرده در قبال هنرمندان و چهره‌های فرهنگی و اجتماعی، از هرگونه برخورد سلبی پرهیز شده و مسایل از مسیر تعامل، گفت‌وگو و سازوکارهای درون‌حاکمیتی مسایل مربوط به آنان در خصوص وقایع اخیر پیگیری و حل‌وفصل شود.
رئیس جمهور به وزیر علوم هم ماموریت داده تا ظرفیت دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و اندیشکده‌ها را در مسیر شناخت زمینه‌ها، ابعاد علل و نحوه بروز اعتراضات و پیامدهای آن فعال کرده و راه‌ها مناسب مواجهه با این پدیده و حل مسائل را احصاء و ارائه کند.
عملکرد دولت در مقابل اعتراضات چگونه بوده است؟
این نخستین ‌بار است که در طول 4 دهه گذشته رییس دولت مستقر چنین نگاه و ادبیاتی به مقوله اعتراضات خیابانی دارد. چگونگی مواجهه دولت‌ها با اعتراضات همواره یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات در جمهوری اسلامی بوده است. در این چارچوب، اقدامات مسعود پزشکیان که در آن به ‌طور صریح حق اعتراض مردم را به رسمیت شناخت و وزرا را مامور گفت‌وگو با نمایندگان معترضان کرد واجد اهمیتی فراتر از یک واکنش مقطعی به بحران است. این اقدام، دست‌کم در سطح گفتمانی، تعریف تازه‌ای از نسبت دولت و جامعه معترض ارائه می‌دهد.
در تاریخ جمهوری اسلامی، اعتراض‌ها اغلب نه به عنوان «حق شهروندی» بلکه به‌مثابه «مساله امنیتی» تعریف شده‌اند. این نگاه موجب شده که مدیریت اعتراضات در بسیاری از موارد به نهادهای انتظامی و امنیتی سپرده شود و گفت‌وگو، اگر هم وجود داشته، در حاشیه و اغلب پس از مهار اعتراض صورت بگیرد.
حتی در دوره‌هایی که دولت‌ها گرایش‌های میانه‌رو یا اصلاح‌طلبانه‌تری داشته‌اند، روند کلی و اجتناب‌ناپذیر به ‌گونه‌ای بوده که «امنیتی‌سازی اعتراض» به رویه غالب تبدیل شده است. نتیجه این رویکرد، انباشت نارضایتی، بی‌اعتمادی عمومی و تکرار چرخه اعتراض بوده است.
در این بین فقدان به ‌رسمیت‌شناسی رسمی حق اعتراض همیشه محور هشدار و انتقاد بود. اگرچه در قانون اساسی جمهوری اسلامی به ‌طور ضمنی به حق تجمعات مسالمت‌آمیز اشاره شده، اما در عمل «کمتر شاهد بوده‌ایم که یک مقام عالی اجرایی به‌صورت روشن و علنی از «مشروعیت اعتراض» دفاع کند» و آن را نقطه آغاز سیاستگذاری بداند، نه تهدیدی علیه نظم سیاسی.
در این زمینه، اقدامات پزشکیان واجد اهمیت نمادین است؛ زیرا او اعتراض را نه صرفا یک بحران، بلکه «نشانه‌ای از وجود مطالبات واقعی و حل‌ نشده» تلقی کرده است.
یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این اقدام، «تغییر زبان رسمی دولت» است. زبان قدرت در دولت‌های جمهوری اسلامی در مواقع بحران و اعتراضات خیابانی غالبا یا سکوت و انکار بود یا آمرانه و هشداردهنده اما پزشکیان در مواجهه با اعتراضات، از زبانی استفاده می‌کند که بر «شنیدن»، «گفت‌وگو» و «مطالبات برحق» تاکید دارد. در سیاست، زبان صرفا ابزار بیان نیست؛ بلکه واقعیت می‌سازد. وقتی دولت اعتراض را «برحق» می‌نامد، در حال بازتعریف مرز میان مشروعیت و نامشروعیت است. این تغییر زبانی می‌تواند به ‌تدریج بر رفتار نهادهای اجرایی و حتی امنیتی نیز اثر بگذارد.
علاوه بر این به ‌رسمیت‌ شناختن اعتراض، به ‌طور غیرمستقیم به معنای «پذیرش وجود بحران و

ناکارآمدی» است. دولت‌هایی که خود را بی‌ خطا و سیاست‌های‌شان را بی‌نیاز از اصلاح می‌دانند، معمولا اعتراض را توطئه یا اغتشاش می‌خوانند. در مقابل، دولت پزشکیان با دعوت به گفت‌وگو، این پیام را ارسال می‌کند که مشکلات واقعی وجود دارد و باید شنیده شوند. این پذیرش، اگرچه پرهزینه است، اما می‌تواند گامی در جهت عقلانی‌سازی سیاست در ایران باشد.
در شرایط کنونی یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های ایران امروز، «شکاف عمیق میان دولت و جامعه» است. به ‌رسمیت ‌شناختن اعتراض می‌تواند نخستین گام برای ترمیم این شکاف باشد. وقتی شهروند احساس کند صدایش شنیده می‌شود، احتمال توسل به خشونت یا رادیکالیسم کاهش می‌یابد.
در عین حال، این اقدام سطح انتظارات جامعه را بالا می‌برد. مردم ممکن است انتظار داشته باشند اعتراض‌ها بدون هزینه امنیتی باشد، گفت‌وگوها شفاف و علنی انجام شود و نتایج ملموس اقتصادی به دنبال داشته باشد. ناتوانی دولت در پاسخگویی به این انتظارات می‌تواند به سرخوردگی مضاعف منجر شود.