یلدا با فال حافظ؛ قربانی «حساب و کتاب» و «گرانی» شد

گزارش «بشارت نو» از تغییر سنت های آیین کهن «شب چله» در محاصره پرواز قیمت ها:
فیروزه نعیمی/شب یلدا، برای قرن‌ها نماد پیوند، گرما و دورهمی در فرهنگ ایرانی بوده است؛ شبی که حتی در سخت‌ترین دوره‌های تاریخی، تلاش می‌شد چراغ خانه‌ها روشن بماند و سفره‌ها هرچند ساده رنگ آیین به خود بگیرند. اما یلدای امسال، برای بسیاری از خانواده‌ها نه با شور قصه و حافظ، بلکه با حساب‌وکتاب قیمت‌ها و حذف اقلام سنتی همراه شد؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد گرانی، دیگر فقط یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه به تدریج در حال بازتعریف آیین‌های جمعی جامعه است.
با نزدیک شدن به روزهای پایانی آذرماه، بار دیگر بازار میوه و خشکبار به کانون توجه عمومی تبدیل شد. وعده‌های تکراری درباره وفور کالا، نظارت مستمر و کنترل قیمت‌ها از سوی دستگاه‌های مسئول، در حالی مطرح می‌شود که تجربه سال‌های گذشته، تردید جدی نسبت به تحقق این وعده‌ها ایجاد کرده بود. تردیدی که متأسفانه در شب یلدای امسال نیز به واقعیت پیوست.
مشاهدات میدانی از بازارهای سطح شهر نشان می‌دهد قیمت اقلام پرمصرف یلدا، به‌ویژه میوه و آجیل، در فاصله کوتاهی دچار جهش شد. انار و هندوانه که نمادهای اصلی این شب محسوب می‌شوند، با نرخ‌هایی عرضه شدند که فاصله محسوسی با قدرت خرید بخش بزرگی از جامعه داشت. در برخی مناطق، قیمت انار به حدی رسید که از یک میوه آیینی به کالایی لوکس تبدیل شد و هندوانه نیز، برخلاف تصور عمومی، دیگر گزینه‌ای ارزان به شمار نمی‌رفت.
این وضعیت تنها به میوه محدود نماند. بازار آجیل و خشکبار نیز شرایط مشابهی را تجربه کرد. پسته، بادام، فندق و حتی اقلامی مانند تخمه و کشمش، با قیمت‌هایی به فروش رسیدند که بسیاری از خانواده‌ها را ناچار به حذف یا جایگزینی آن‌ها کرد. نتیجه این روند، کوچک‌تر شدن سفره‌های یلدایی و تغییر شکل برگزاری این آیین سنتی بود؛ تغییری که به‌گفته جامعه‌شناسان، می‌تواند در بلندمدت بر حافظه فرهنگی جامعه اثر بگذارد. فروشندگان و فعالان بازار، دلایل مختلفی برای این افزایش قیمت‌ها مطرح می‌کنند؛ از بالا رفتن هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل گرفته تا نوسانات ارزی و افزایش قیمت مواد اولیه. با این حال، پرسش اصلی همچنان بی‌پاسخ مانده است: چرا این عوامل دقیقاً در آستانه مناسبت‌های سنتی، تأثیر بیشتری پیدا می‌کنند؟ چرا بازار، پیش از آنکه تقاضای واقعی شکل بگیرد، دچار التهاب می‌شود؟

کارشناسان اقتصادی، ریشه این مسئله را در ضعف ساختاری مدیریت بازار می‌دانند. به باور آن‌ها، مشکل اصلی کمبود کالا نیست، بلکه نبود سازوکارهای مؤثر برای پیشگیری از نوسانات قیمتی است. در شرایطی که نظارت‌ها بیشتر جنبه واکنشی دارد، بازار عملاً پیش از هرگونه مداخله‌ای مسیر خود را طی می‌کند و برخوردها زمانی آغاز می‌شود که افزایش قیمت‌ها تثبیت شده است.
فعالان بازار با پیش‌بینی افزایش تقاضا در مناسبت‌هایی مانند شب یلدا، قیمت‌ها را پیشاپیش بالا می‌برند. این رفتار، حتی در شرایط وفور کالا، باعث می‌شود منطق عرضه و تقاضا دچار اختلال شود و مصرف‌کننده، قربانی فضایی شود که بیش از آنکه واقعی باشد، روانی و مبتنی بر پیش‌بینی است.
از سوی دیگر، نبود شفافیت در زنجیره تأمین و توزیع، نظارت مؤثر را با چالش جدی مواجه کرده است. مشخص نیست افزایش قیمت دقیقاً در کدام مرحله اتفاق می‌افتد؛ از باغ و مزرعه تا میدان مرکزی و خرده‌فروشی. همین ابهام، امکان برخورد هدفمند با عاملان اصلی گرانی را کاهش می‌دهد و زمینه را برای سودجویی فراهم می‌کند. کارشناسان بارها تأکید کرده‌اند که بدون راه‌اندازی کامل سامانه‌های هوشمند رصد قیمت و توزیع، نمی‌توان انتظار داشت بازار در مناسبت‌های پرتقاضا به ثبات برسد.
در این میان، آنچه کمتر شنیده می‌شود، صدای مصرف‌کنندگان است. بسیاری از شهروندان می‌گویند یلدا برای آن‌ها دیگر به معنای خرید کامل اقلام سنتی نیست، بلکه به دورهمی‌هایی ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر تبدیل شده است. برخی خانواده‌ها ترجیح داده‌اند به‌جای خرید آجیل، تنها به میوه یا حتی نمادهای حداقلی این شب بسنده کنند؛ تصمیمی که اگرچه از سر ناچاری است، اما نشان‌دهنده تغییر تدریجی سبک برگزاری آیین‌های جمعی است.

نهادهای نظارتی پس از افزایش قیمت‌ها، از تشکیل پرونده برای متخلفان و تشدید بازرسی‌ها خبر دادند. با این حال، این اقدامات، بیشتر جنبه تسکینی دارد تا پیشگیرانه. چرا همواره پس از بروز گرانی، موج برخوردها آغاز می‌شود و کمتر شاهد برنامه‌ریزی عملی پیش از مناسبت‌ها هستیم. شب یلدا در حال گذر است، اما مسئله همچنان باقی است. اگر سازوکارهای تنظیم بازار اصلاح نشود، این چرخه در نوروز، ماه رمضان و دیگر مناسبت‌ها نیز تکرار خواهد شد. تکراری که نه‌تنها فشار اقتصادی بر خانوارها را افزایش می‌دهد، بلکه به‌تدریج اعتماد عمومی به کارآمدی سیاست‌های نظارتی را نیز تضعیف می‌کند.