سدسازی های تازه، آتش مناقشه آبی را شعلهور می کند
- شناسه خبر: 18386
- تاریخ و زمان ارسال: 25 آبان 1404 ساعت 12:06
- منتشرکننده: مدیریت
گزارش «بشارت نو» از پیامد تصمیم جنجالی دولت برای ساخت سدهای بدون پیوست زیستمحیطی:
فیروزه نعیمی/در پی دستور اخیر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، برای تسریع در ساخت سدهای «خرسان۳»، «ماندگان» و «کوهرنگ۳» بدون روشن شدن وضعیت مجوزهای محیطزیستی، موجب شکلگیری موجی از اعتراض و نگرانی در میان کارشناسان، فعالان محیطزیست، استادان دانشگاه و بخشی از نمایندگان مجلس شده است. این تصمیم با واکنشهایی تند مواجه شده و منتقدان آن را «شتابزده» و «فاقد پشتوانه کارشناسی» میدانند. آنان هشدار میدهند که اجرای این پروژهها میتواند پایداری منابع آب جنوب و جنوبغرب ایران را به خطر اندازد، بهویژه در شرایطی که کشور با یکی از شدیدترین خشکسالیهای تاریخ خود روبهروست.
ابهام در مجوزهای محیطزیستی سدها
سه سد یادشده، سالهاست به دلایل مختلف از جمله ملاحظات محیطزیستی، نواقص فنی و مشکلات اعتباری با تأخیر مواجه بودهاند. با این حال، دستور جدید رئیسجمهور بر «شتاب در تکمیل پروژهها» تأکید دارد و هدف آن، طبق گفته مسئولان، تأمین امنیت آب شرب و کشاورزی در برخی استانها است.
کارشناسان محیطزیست و حقوقدانان معتقدند که اجرای پروژه بدون مجوز معتبر، مغایر با قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست است. هرگونه ارزیابی قدیمی یا مصوبات پیشین نمیتواند مبنای تصمیمگیری امروز باشد، زیرا شرایط اقلیمی، جابهجایی جمعیت و بحران منابع آب در دهههای اخیر تغییرات گستردهای یافته است.
محمد بهرامی، نماینده مردم بروجن، یکی از منتقدان جدی این پروژهها، در گفتوگوهای اخیر خود تأکید کرده است که ساخت سدهای ماندگان و خرسان۳ به شکل کنونی «غیرکارشناسی و شتابزده» است و تا روشن شدن وضعیت مجوزهای محیطزیستی نباید عملیات اجرایی ادامه یابد. او یادآور شده که اسناد مربوط به ایرادهای حقوقی و محیطزیستی پروژهها به مراجع نظارتی ارائه شده و انتظار میرود قبل از هر اقدام اجرایی، نظر صریح این مراجع اعلام شود.
پیامدهای زیستمحیطی سدسازی از دنا تا خوزستان
کارشناسان هشدار میدهند که احداث سدهای یادشده ممکن است پیامدهای جبرانناپذیری برای اکوسیستمهای حساس زاگرس، حوضه آبریز کارون و استانهای پاییندست مانند خوزستان داشته باشد. کوه دنا، که بخشی از منابع آب سطحی و زیرزمینی جنوب کشور را تأمین میکند، از جمله حساسترین اکوسیستمهای کوهستانی ایران است. سدسازی و احداث جادهها و تأسیسات مرتبط در این منطقه، خطر تخریب زیستگاهها، نابودی پوشش گیاهی ارزشمند و تهدید گونههای جانوری را افزایش میدهد.
حوضه کارون نیز در سالهای اخیر با کاهش آورد رودخانه، خشکسالیهای پیدرپی، برداشت بیرویه از منابع آب سطحی و زیرزمینی و افزایش آلودگی روبهرو بوده است. کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که اجرای پروژههای تازه سدسازی و انتقال آب از سرشاخههای کارون، فشار مضاعفی بر این حوضه وارد کرده و ممکن است وضعیت تالابهای پاییندست و کیفیت آب شرب شهرهای خوزستان را بحرانیتر کند. مطالعات دانشگاهی نشان میدهد که روند کاهش آورد کارون در دو دهه گذشته قابل توجه بوده و اگر سیاستهای فعلی مدیریت آب اصلاح نشوند، احیای تالابها و حفظ عملکردهای اکولوژیک رودخانه با دشواری مواجه خواهد شد.
علاوه بر خسارات محیطزیستی، پروژههای سدسازی میتوانند تبعات اجتماعی و اقتصادی سنگینی نیز داشته باشند. انتقال آب از مناطق کوهستانی به مناطق مرکزی، طی سالهای گذشته بارها باعث بروز تنشهای اجتماعی و اعتراضات محلی شده است. فعالان محلی در چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان هشدار میدهند که ادامه سیاست انتقال آب بدون در نظر گرفتن حقوق مردم محلی، شکاف اجتماعی میان مناطق مبدأ و مقصد را تشدید خواهد کرد.
از منظر اقتصادی نیز، تکمیل پروژههایی که سالها نیمهتمام ماندهاند، ممکن است بار مالی سنگینی بر بودجه عمومی کشور تحمیل کند. در شرایط محدودیت منابع مالی، کارشناسان پیشنهاد میکنند سرمایهگذاری به جای پروژههای پرهزینه سدسازی، باید بر اصلاح شبکههای موجود، کاهش هدررفت آب، اصلاح الگوی کشت و مدیریت تقاضا متمرکز شود.
واکنشهای سیاسی و دانشگاهی
دستور رئیسجمهور با واکنشهای تند نمایندگان مجلس روبهرو شده است. گزارشها نشان میدهد بیش از ۸۰ نماینده با ادامه احداث سد ماندگان مخالفت کردهاند و در مکاتبات خود، نسبت به پیامدهای زیستمحیطی و امنیتی پروژهها هشدار دادهاند.
جامعه دانشگاهی و انجمنهای علمی فعال در حوزه محیطزیست نیز خواستار شفافسازی وضعیت حقوقی و محیطزیستی پروژهها شدهاند و بر ضرورت تصمیمگیری مبتنی بر دادههای علمی بهروز و ارزیابیهای مستقل تأکید میکنند.
مطابق قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست، هر پروژه بزرگ، بهویژه در حوزه آب و انرژی، باید پیش از آغاز عملیات اجرایی، ارزیابی اثرات محیطزیستی دریافت کند.
حقوقدانان نیز هشدار میدهند که آغاز یا ادامه پروژه بدون مجوز معتبر، میتواند از نظر قانونی محل ایراد باشد و زمینه طرح شکایت در دیوان عدالت اداری یا دیگر مراجع قضایی را فراهم کند. آنها تأکید دارند که تغییرات اقلیمی و شرایط جدید حوضههای آبریز، نیازمند بهروزرسانی ارزیابیهای محیطزیستی است و اتکا به مجوزهای قدیمی کفایت نمیکند.
پیشنهاد کارشناسان برای خروج از بحران
کارشناسان منابع آب و محیطزیست، راهکار سهمرحلهای را برای کاهش ریسکها پیشنهاد میکنند:
۱. توقف موقت عملیات اجرایی در پروژههایی که وضعیت مجوز محیطزیستی آنها نامشخص است، تا ارزیابیهای جامع و بهروز انجام شود.
۲. تشکیل کمیتهای مستقل با نمایندگان سازمان محیطزیست، وزارت نیرو، دانشگاهها، نهادهای مدنی و نمایندگان محلی برای بررسی آثار پروژهها و ارائه گزارش شفاف به افکار عمومی.
۳. بازنگری در سیاستهای کلی مدیریت آب، با محوریت کاهش تلفات شبکه، اصلاح الگوی کشت، توسعه فناوریهای کمآببر و توقف طرحهای انتقال بینحوضهای پرریسک مگر در موارد استثنایی و مستند.
ایران امروز در میانه بحرانی جدی در حوزه آب قرار دارد؛ بحرانی که نشانههای آن در خشک شدن تالابها، افت سفرههای زیرزمینی، کاهش دبی رودخانهها و فرونشست زمین قابل مشاهده است. در چنین شرایطی، تصمیم درباره پروژههای بزرگ آبی، پیامدهایی فراتر از یک طرح عمرانی دارد و میتواند مسیر توسعه کشور را برای دههها تعیین کند.
موافقان و مخالفان سدهای خرسان۳، ماندگان و کوهرنگ۳ بر یک نقطه اشتراک اتفاق نظر دارند: ضرورت تأمین آب شرب و کشاورزی مردم. اما اختلاف اصلی بر سر این است که کدام روش کمهزینهتر و پایدارتر است.
هماکنون همه نگاهها به دولت و نهادهای ناظر دوخته شده است تا مشخص شود آیا در پرتو اعتراضها و هشدارها، تصمیم اخیر بازنگری خواهد شد یا خیر. این آزمونی مهم برای پایبندی نظام تصمیمگیری به قانون، علم و اصول توسعه پایدار است؛ آزمونی که نهتنها سرنوشت سه سد، بلکه آینده بخشی از منابع آب و زیستبوم جنوب ایران را رقم خواهد زد.
