ایران و جام جهانی فوتبال

مهدی دهقان منشادی/فینال بیست و سومین دوره جام جهانی فوتبال (2026) در واپسین ساعات روز یکشنبه بیست و هشتم تیر سال صفر پنج در ورزشگاه متلایف نزدیک شهر نیویورک برگزار شد و تیم ملی اسپانیا با برتری یک بر صفر آرژانتین را شکست داد تا طرفداران ایرانی لیونل مسی و آرژانتین اندوهی دیگر را بر غم‌های جاری خود اضافه کنند و شادی ایرانی‌های هوادار اسپانیا مرحمی کوتاه و گذرا بر زخم‌ها و ناکامی‌های زندگی‌شان باشد. جام جهانی بیست و سوم در حالی در قاره آمریکا جریان داشت که مشکلات جاری کشور، شرایط جنگی و تورم سنگین، دل و دماغ و حوصله‌ای را برای تعدادی از ایرانی‌ها باقی نگذاشته بود تا پیگیر اخبار و مسابقات آن باشند. از طرفی دیگر تماشا و پیگیری این مسابقات برای عده زیادی از ایرانی‌ها همچون مرحمی خُرد و معنای کوچک زندگی بود تا ناملایمات زمانه و جفای تاریخ را تحمل کنند.
چند دهه پیش وقتی نوجوان بودیم و هنوز سیزده- چهارده دوره جام جهانی برگزار شده بود، یک جور کارت‌های بازی مقوایی ساخت وطن با نام رویایی «پاسور فوتبال» به خوردمان داده بودند تا با آن سرگرم باشیم و کمبود امکانات رفاهی، تفریحی و فناوری آن موقع را تاب بیاوریم. در آن کارت‌ها اطلاعاتی در مورد حضور تیم ملی فوتبال کشورها در جام جهانی ثبت شده بود و تعداد حضور آنها، تعداد بازی، تعداد گل‌های خورده و زده و امتیاز کسب شده تیم‌ها وجود داشت. با ارزش‌ترین کارت متعلق به تیم ملی برزیل بود با 13 حضور در جام جهانی و بعد از آن، ایتالیا و آلمان غربی با یازده حضور کارت‌های باارزشی به حساب می‌آمدند که هرکس آرزو داشت در تقسیم کارت‌ها نصیبش شود. در آن کارت‌ها، برای تیم ملی فوتبال ایران یک حضور در جام جهانی، دو گل زده، هشت گل خورده و یک امتیاز به ثبت رسیده بود. این آمارِ روی کارت مربوط به اولین حضور ایران در جام جهانی 1978 آرژانتین بود که تنها شانزده تیم از سراسر جهان در آن تورنمنت شرکت داشتند. از آن تاریخ، زمان به سرعت گذشت و بر تعداد برگزاری دوره‌های جام جهانی و حضور کشورها در آن افزوده شد و اشک‌ها و خنده‌ها و داستان‌های زیادی برای رویدادهای آن به ثبت رسید که همیشه حاشیه پر بارتر از متن بوده است. در تاریخ هشتم آذر 1376 حماسه ملبورن (پلی آف آسیا- اقیانوسیه برای راه‌یابی به فرانسه 1998) اتفاق افتاد و طلسم بیست ساله برای حضور مجدد ایران در جام جهانی شکسته شد و بعد از چند موفقیت دیگر امروز تعداد حضور تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی به هفت رسیده است: فرانسه 1998، آلمان 2006، برزیل 2014، روسیه 2018، قطر 2022، و امریکا 2026. جام جهانی اخیر با پذیرا شدن 48 کشور، شلوغ‌ترین دوره رقابت‌های جام جهانی محسوب می‌شود که کشورهای کوچک و ناشناخته‌ای چون کوراسائو و کیپ ورد هم خود را در معرض دید جهانیان قرار دادند. در شرایط سخت اقتصادی و ناملایمات جنگی، تیم ایران در حالی قدم به این رقابت‌ها گذاشت که سرمربی تیم ابراز امیدواری کرد با صعود به مرحله بعدی این جام، کشور را یک هفته تعطیل کنند اما عدم نتیجه گیری مطلوب و حذف ایران از این رقابت‌ها باعث حواشی و جنجال‌هایی در رسانه‌ها شد که به جای تعطیلی یک هفته‌ای ایران، برنامه اینترنتی عادل فردوسی‌پور در معرض تعطیلی قرار گرفت. جام جهانی 2026 برای مردم تمام شد اما حواشی آن سال‌ها ادامه دارد.
سال‌هاست ایران نمی‌تواند میزبان جام‌ جهانی فوتبال شود و ایرانی‌های بسیاری نمی‌توانند به علت ضعف مالی به کشورهای میزبان جام جهانی بروند و از نزدیک بازی‌ها را تماشا کنند. سال‌هاست که انحصار در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران موجب شده تا در ممنوعیت استفاده از ماهواره و سرعت پایین اینترنت، بیشتر مردم ایران مجبور باشند رقابت‌های ورزشی داخلی و بین‌المللی به ویژه مسابقات جام جهانی فوتبال را فقط از شبکه‌های تلوزیون داخلی مشاهده کنند. صداوسیمایی که با بلعیدن میلیاردها تومان پول عمومی و کسب درآمدهای هنگفت از تبلیغات تلوزیونی محلی برای نمایش برنامه‌های بی کیفیت شده و با داشتن گزارشگران، مجری‌ها و کارشناسان پر ادعا و اعمال عمل سانسور در پخش زنده مسابقات با روح و روان مخاطبان بازی می‌کند تاب دیدن و تحمل رقبای محبوب اینترنتی خود را ندارد و از حذف و ضعف آنها حمایت می‌کند. درحالی‌که در زمانه پر فراز و نشب کنونی، شادی حق همه مردم جهان است سال‌هاست تلوزیون ایران در سانسور مراسم افتتاحیه و اختتامیه جام‌های جهانی و شادی تماشاگران بازی‌ها سنگ تمام می‌گذارد و هر آنچه را که خود صلاح بداند جلوی چشم بینندگان تلوزیونی قرار می‌دهد گویا وظیفه نانوشته‌ای آنها را مجاب کرده تا به جای تامین شادی مردم در این دنیا، سنگ آخرت آنها را به سینه بزنند.
تیم ملی فوتبال در جام جهانی بیست و سوم، با سه بازی و سه مساوی و حذف از این رقابت‌ها به ایران بازگشت و علی رغم ناکامی در صعود به

دور بعد، عوامل تیم ملی به همراه برنامه‌های رسانه ملی به حماسه سرایی و دستاورد سازی این حذف شدن پرداختند و با وجود وضع اقتصادی نابسامان کشور و مردم، میلیاردها تومان پاداش از آن خود کردند و به منتقدان خود، انگ مزدور و دشمنِ وطن بودن زدند. در دفاع جانبدارانه از عملکرد تیم ملی، برخی بازیکنان و کادر فنی در برنامه‌های تلوزیونی حضور یافتند و به منتقدان و حتی اسطوره‌های فوتبال بی‌احترامی کردند. در یکی از این برنامه‌ها سرمربی تیم که برنامه فوتبالی را با برنامه زلال احکام اشتباه گرفته بود در دفاع از انتقادات وارد شده، به شرح مراحل خودسازی، دیانت و کارهای خیر خود پرداخت و به جای پاسخ به انتقادات، منتقدان را بی‌وطن خواند. تاریخ هرازگاهی به جغرافیا خیانت کرده و وطن و ملیت را به نفع عده‌ای خاص مصادره می‌کند تا در آن نه تنها رسانه ملی در اختیار منافع یک اقلیت باشد بلکه تیم ملی فوتبال هم به نام ملت اما به کام یک گروه خودخواه موجودیت داشته باشد و در این فرایند مبتذل در نادیده گرفتن علایق و خواسته‌های اکثریت مردم، هر صدای انتقادی و اعتراضی‌ای برچسب خیانت و مزدوری و بی‌وطنی به خود گرفته و خواسته یا ناخواسته حقوق ملت زیر پاهای اقلیت به ورطه اتلاف کشیده می‌شود. روزگار ادامه می‌یابد و بر تعداد دوره جام‌های جهانی افزوده می‌شود و شاید روز فرا رسد رشد بالای اقتصاد ایران ایرانی‌ها را میزبان جام جهانی فوتبال کند، شاید روزی فرا رسد که ایرانی‌های مشتاق از هر قشر و طبقه‌ای بدون محدودیت مالی در کشورهای میزبان جام جهانی شرکت کنند و همه یک صدا ایران را فریاد بزنند. و شاید روزی برسد تیم ملی و رسانه ملی متعلق به همه ملت ایران باشد.