تحریم‌های هوایی آمریکا و آزمون تاب‌آوری کریدوری ایران

مهدی قدمیاری/تحریم‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران، با گسترش فشار از شرکت‌های هواپیمایی به فرودگاه‌ها، سوخت، خدمات زمینی، فروش بلیت و سایر خدمات پشتیبان، عملا در حال تبدیل شدن به فشاری بر شبکه اتصال ایران به اقتصاد و تجارت بین‌المللی است.

از ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ خطر تحریم ثانویه برای برخی ارائه‌دهندگان خدمات به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی مطرح شده و همزمان محدودیت‌هایی در برخی مسیرهای منطقه‌ای گزارش شده است. از منظر کریدوری، اهمیت این تحول فراتر از صنعت هوانوردی است. اختلال در حمل هوایی می‌تواند جریان مسافر و کالا را به سمت بنادر، مرزهای زمینی، جاده و ریل سوق دهد و در صورت نبود ظرفیت و هماهنگی، گلوگاه هوایی را به گلوگاه زمینی و دریایی تبدیل کند.

بنابراین راهبرد مقابله نباید صرفا حفظ پروازها باشد؛ بلکه باید بر تاب‌آوری شبکه لجستیکی و کریدوری ایران متمرکز شود: تنوع‌بخشی همزمان به مسیرها و مدهای حمل‌ونقل، تقویت هاب‌هایی مانند چابهار و اینچه‌برون، توسعه پیوندهای ریلی و دریایی با چین، آسیای مرکزی، پاکستان، هند و روسیه و ایجاد ظرفیت انتقال سریع جریان کالا از یک کریدور به کریدور دیگر.

در این معماری، ایران باید از مدل «مسیرهای منفرد» به مدل شبکه کریدوری چندمسیره و چندوجهی عبور کند؛ شبکه‌ای که در آن هوا، دریا، ریل و جاده مکمل یکدیگر باشند و اختلال در یک نقطه نتواند کل جریان تجارت را متوقف کند.

مهم‌تر از همه، مدیریت این شبکه نیازمند فرماندهی واحد، اتاق عملیات، رصد لحظه‌ای ظرفیت مرزها، بنادر و خطوط ریلی و امکان بازآرایی سریع مسیرها است. در چنین چارچوبی، اپراتور ملی توسعه و راهبرد کریدورهای ترانزیتی – لجستیکی کشور می‌تواند حلقه اتصال دولت، بخش خصوصی، بنادر، راه‌آهن، مرزها و شرکای منطقه‌ای باشد.

تاب‌آوری لجستیکی ایران به معنای بی‌اثر کردن یک تحریم خاص نیست؛ به معنای ایجاد شبکه‌ای است که هیچ گلوگاه خارجی نتواند به‌تنهایی جریان تجارت کشور را متوقف کند.

در عصر رقابت ژئوپلیتیکی کریدورها، مزیت ایران فقط موقعیت جغرافیایی آن نیست؛ مزیت واقعی، توانایی تبدیل این موقعیت به یک شبکه لجستیکی متنوع، انعطاف‌پذیر و قابل بازآرایی در شرایط بحران است.