روابط ایران و آمریکا؛ فصلی تازه یا ادامه فرصت های از دست رفته؟
- شناسه خبر: 22243
- تاریخ و زمان ارسال: 30 خرداد 1405 ساعت 9:20
- منتشرکننده: مدیریت
«بشارت نو» سیر تحولات از میدان تقابل تا میز تفاهم را بررسی می کند:
فیروزه نعیمی/در حالی که منطقه خاورمیانه طی ماههای اخیر یکی از پرتنشترین دورههای خود را پشت سر گذاشته و سایه درگیریهای نظامی، بحرانهای امنیتی و رقابتهای ژئوپلیتیکی بر معادلات منطقهای سنگینی میکرد، امضای تفاهمنامهای میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا توجه افکار عمومی جهان را به خود جلب کرده است؛ تفاهمی که در صورت تبدیل شدن به توافقی جامع و اجرایی، میتواند نه تنها مسیر روابط تهران و واشنگتن را دگرگون کند، بلکه بر اقتصاد منطقه، بازارهای جهانی انرژی و حتی معادلات سیاسی خاورمیانه نیز تأثیرگذار باشد.
این تحول در شرایطی رخ میدهد که تنها چند هفته پیش احتمال گسترش تنشها و ورود طرفین به مرحلهای خطرناکتر از تقابل سخن میگفتند. اکنون اما خبرها از آغاز مسیری تازه حکایت دارد؛ مسیری که هرچند هنوز با توافق نهایی فاصله دارد، اما میتواند مقدمهای برای عبور یکی از پیچیدهترین منازعات سیاسی جهان معاصر باشد.
تفاهمی در سایه بحران
بر اساس گزارشهای منتشرشده، ایران و آمریکا پس از هفتهها تنش و رایزنیهای غیرعلنی، به چارچوبی مشترک برای ادامه مذاکرات دست یافتهاند. آنچه تاکنون از محتوای این تفاهم منتشر شده، نشان میدهد دو طرف بر توقف اقدامات تنشزا، پیگیری مذاکرات مستقیم و تلاش برای دستیابی به توافقی جامع طی یک بازه زمانی مشخص توافق کردهاند.
تدوین سندی ۱۴ بندی که محورهایی همچون کاهش تنشهای نظامی، بررسی روند رفع تحریمها، تسهیل صادرات نفت ایران، آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده و ادامه گفتوگوهای مرتبط با پرونده هستهای را در بر میگیرد.
اگرچه هنوز جزئیات رسمی و کامل این سند منتشر نشده است، اما رسیدن دو طرف به یک چارچوب مشترک پس از ماهها تنش، یک تحول مهم دیپلماتیک به شمار میرود.
چرا این تفاهم اهمیت دارد؟
اهمیت این تفاهم صرفاً در امضای یک سند سیاسی خلاصه نمیشود. آنچه توجه همه را به خود جلب کرده، شرایطی است که این تفاهم در آن شکل گرفته است. طی ماههای گذشته منطقه شاهد تحولات امنیتی متعددی بود. تنشهای فزاینده در لبنان، افزایش درگیریهای نیابتی، نگرانیها درباره امنیت مسیرهای انرژی و افزایش هزینههای اقتصادی ناشی از بیثباتی منطقه، همگی عواملی بودند که فشار مضاعفی بر بازیگران مختلف وارد کردند. در چنین شرایطی، حرکت دو طرف به سمت مذاکره را میتوان نشانهای از ترجیح دیپلماسی بر ادامه روند پرهزینه تنشهای اخیر دانست.
روایت رسانهها از «دست برتر ایران»
یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات پس از تفاهم، ارزیابی رسانههای مختلف از نتایج آن بوده است.
برخی رسانههای منطقهای و غربی مدعی شدهاند بخش مهمی از مفاد منتشرشده با مطالبات اعلامی ایران همخوانی بیشتری دارد. این رسانهها معتقدند فشارهای ناشی از تحولات میدانی و مقاومت تهران در برابر خواستههای واشنگتن موجب شده آمریکا در برخی موضوعات انعطاف بیشتری از خود نشان دهد.
در مقابل، این تفاهم بیش از آنکه امتیازی یکجانبه باشد، تلاشی برای جلوگیری از تشدید بحران و ایجاد فضای لازم برای مذاکرات گستردهتر است.
اقتصاد؛ مهمترین میدان تأثیرگذاری
شاید مهمترین اثر احتمالی این تفاهم در حوزه اقتصاد قابل مشاهده باشد.
اقتصاد ایران طی سالهای گذشته تحت تأثیر تحریمهای گسترده، محدودیتهای بانکی، دشواری دسترسی به منابع مالی خارجی و کاهش سرمایهگذاری بینالمللی قرار داشته است. به همین دلیل هرگونه تحول در روابط خارجی میتواند به سرعت بر انتظارات اقتصادی اثر گذاشته و پیش از اجرای کامل هر توافقی، کاهش ریسکهای سیاسی میتواند بر رفتار فعالان اقتصادی، سرمایهگذاران و بازارهای مالی تأثیرگذار باشد.
در صورتی که روند مذاکرات به رفع بخشی از محدودیتهای صادرات نفت، تسهیل مبادلات بانکی و آزادسازی داراییهای بلوکهشده منجر شود، ظرفیتهای جدیدی برای اقتصاد کشور ایجاد خواهد شد. همچنین برخی گزارشها از احتمال شکلگیری برنامههای بزرگ سرمایهگذاری و همکاری اقتصادی سخن میگویند؛ موضوعی که در صورت تحقق میتواند بر رشد اقتصادی، اشتغال و توسعه زیرساختها اثرگذار باشد.
پاکستان، میانجی غیرمنتظره در مسیر تفاهم تهران و واشنگتن
یکی از نکات قابل توجه در روند شکلگیری تفاهم اخیر، نقشآفرینی پاکستان به عنوان میانجی میان ایران و آمریکا است؛ موضوعی که در صورت تأیید رسمی میتواند جایگاه اسلامآباد را در معادلات دیپلماتیک منطقه ارتقا دهد.
شهباز شریف نخستوزیر پاکستان در هفتههای گذشته تلاش کرده از طریق رایزنی با طرفهای مختلف، زمینه کاهش تنشها و آغاز گفتوگوهای مستقیم را فراهم کند. اگرچه در سالهای گذشته کشورهای مختلفی از جمله عمان، قطر و سوئیس در انتقال پیامها میان تهران و واشنگتن نقش داشتهاند، اما ورود پاکستان به این پرونده میتواند نشانهای از تغییر آرایش بازیگران میانجی در منطقه باشد.
روابط نسبتاً متوازن پاکستان با ایران، کشورهای عربی و آمریکا، ظرفیت میانجیگری برای اسلامآباد ایجاد کرده و موفقیت احتمالی این نقش میتواند جایگاه منطقهای پاکستان را تقویت کند.
واکنش بازارهای جهانی
اعلام دستیابی به تفاهم اولیه میان ایران و آمریکا تنها یک رویداد سیاسی نبود؛ بلکه بلافاصله بر بازارهای جهانی نیز اثر گذاشت. مهمترین واکنش در بازار انرژی مشاهده شد؛ جایی که معاملهگران خبر توافق را به منزله کاهش ریسک ژئوپلیتیکی در یکی از حساسترین مناطق جهان ارزیابی کردند.
طی ماههای گذشته نگرانی درباره امنیت تردد نفتکشها در تنگه هرمز و احتمال گسترش درگیریهای نظامی، فشار قابل توجهی بر بازار انرژی وارد کرده بود. تنگه هرمز به عنوان یکی از مهمترین شاهراههای انتقال نفت جهان، نقشی تعیینکننده در ثبات بازارهای انرژی دارد و هرگونه اختلال در فعالیت آن میتواند بر قیمت جهانی نفت تأثیر فوری بگذارد.
اکنون با مطرح شدن موضوع بازگشایی کامل این مسیر راهبردی و توقف درگیریهای نظامی، بخشی از نگرانیهای بازار کاهش یافته و قیمت نفت نیز واکنش نزولی نشان داده است. با وجود واکنش مثبت بازارها، تداوم این روند به نتیجه مذاکرات ۶۰ روزه و سرنوشت پرونده تحریمها و برنامه هستهای ایران وابسته خواهد بود.
مذاکرات سوئیس و ابهامات جدید
در حالی که خبر تفاهم میان دو کشور با واکنش گسترده رسانهها مواجه شد، همزمان گزارشهایی درباره تعویق یا لغو برخی نشستهای برنامهریزیشده نیز منتشر شد.
وزارت امور خارجه سوئیس اعلام کرد مذاکراتی که قرار بود میان نمایندگان ایران و آمریکا در این کشور برگزار شود، لغو شده است. کاخ سفید نیز از به تعویق افتادن سفر معاون رئیسجمهور آمریکا به سوئیس خبر داد و دلیل آن را مسائل لجستیکی عنوان کرد.
با این حال برخی رسانههای منطقهای گمانهزنیهایی درباره ارتباط این تصمیم با تحولات امنیتی لبنان مطرح کردهاند.
چالش بزرگ اعتماد
مهمترین مانع در برابر تبدیل تفاهم فعلی به توافقی پایدار، مسئله اعتماد متقابل است.
روابط ایران و آمریکا طی بیش از چهار دهه گذشته مملو از بحرانها، سوءتفاهمها و توافقهایی بوده که برخی از آنها در مراحل بعدی با مشکل مواجه شدهاند.
همین سابقه تاریخی باعث شده هر دو طرف نسبت به پایبندی طرف مقابل به تعهدات خود با احتیاط برخورد کرده و موفقیت مذاکرات آینده بیش از هر چیز به طراحی سازوکارهای اجرایی و نظارتی بستگی خواهد داشت؛ سازوکارهایی که بتواند نگرانیهای دو طرف را کاهش داده و اعتمادسازی تدریجی را امکانپذیر کند.
سه سناریوی پیش رو
سناریوی نخست، موفقیت مذاکرات و دستیابی به توافقی جامع است؛ توافقی که بتواند به کاهش پایدار تنشها، افزایش همکاریهای اقتصادی و ایجاد ثبات بیشتر در منطقه منجر شود.
سناریوی دوم، ادامه مذاکرات بدون دستیابی به نتیجه نهایی در کوتاهمدت است. در این حالت احتمال تمدید گفتوگوها و حفظ وضعیت میانی وجود خواهد داشت.
سناریوی سوم نیز شکست مذاکرات بر سر جزئیات اجرایی است؛ وضعیتی که میتواند فضای مثبت کنونی را تضعیف کرده و دو طرف را بار دیگر به مسیر تقابل بازگرداند.
آغاز یک فصل جدید یا فرصتی دیگر؟
آنچه امروز میان ایران و آمریکا شکل گرفته، آغاز مرحلهای تازه از آزمون دیپلماسی است. موفقیت این مسیر به اجرای تعهدات، مدیریت اختلافات و عبور از بیاعتمادیهای تاریخی بستگی دارد. اینکه این پنجره گفتوگو به توافقی پایدار منجر شود یا به فرصتی از دسترفته تبدیل شود، در ماههای آینده مشخص خواهد شد. شاید هنوز برای قضاوت نهایی درباره سرنوشت این روند زود باشد، اما یک واقعیت روشن است؛ پس از سالها تقابل، بار دیگر پنجرهای برای گفتوگو گشوده شده است. اینکه این پنجره به مسیر صلح، همکاری و ثبات منتهی شود یا به فهرست فرصتهای از دست رفته تاریخ روابط ایران و آمریکا بپیوندد، پرسشی است که پاسخ آن در هفتهها و ماههای آینده مشخص خواهد شد.
