هنرمندی که بازیگری، کارگردانی و مدیریت فرهنگی را بهم گره زد

گزارش «بشارت نو» از کارنامه کوروش زارعی در بازیگری، کارگردانی و مدیریت فرهنگی:

سیدرضا هاشمی‌زاده/روزنامه نگار

بعضی هنرمندان با یک نقش در حافظه مردم می‌مانند و بعضی با مسیری که در هنر پیموده‌اند. کوروش زارعی برای مخاطبان تلویزیون، لاویِ  یوسف پیامبر” بود؛ برادری که چهره‌اش در قاب تلویزیون آشنا شد. اما برای تئاتر ایران، نام او یادآور راهی طولانی‌تر بود؛ راهی که از نوجوانی و نمایش‌های مدرسه‌ای و مسجدی در میناب آغاز شد، از صحنه‌های حرفه‌ای گذشت و سرانجام به سال‌هایی رسید که بخش مهمی از توان و تجربه‌اش را صرف حمایت از گروه‌های نمایشی شهرستان‌ها کرد.

کوروش زارعی یکشنبه 17 آبان 1405، پس از دوره‌ای بیماری، درگذشت. با رفتن او، تئاتر ایران یکی از چهره‌های باسابقه خود را از دست داد؛ هنرمندی که بازیگری، کارگردانی و مدیریت فرهنگی را در یک مسیر به هم پیوند زده بود. او در سینما و تلویزیون شناخته شد، در تئاتر تجربه اندوخت و در سال‌های مسئولیت در حوزه هنری کوشید نمایش را از محدوده سالن‌های حرفه‌ای بیرون ببرد و به مسجدها، شهرهای کوچک و روستاها نزدیک کند.

برای شناخت کوروش زارعی، باید از میناب آغاز کرد؛ از شهری در جنوب ایران که نخستین صحنه‌های زندگی هنری او در آن شکل گرفت و خاطره‌اش تا واپسین سال‌های عمر با او ماند.

از میناب تا نخستین آشنایی با تئاتر ایران

زارعی متولد سال 1351 در میناب استان هرمزگان بود. علاقه‌اش به نمایش از نوجوانی شکل گرفت و در 13سالگی به دنیای تئاتر قدم گذاشت. نخستین تجربه‌هایش در فضای مدرسه و فعالیت‌های فرهنگی رقم خورد. در برخی روایت‌های منتشرشده از زندگی هنری او، از بازی در نمایش “تیر غیب” نوشته محسن مخملباف و دریافت جایزه بازیگری در جشنواره سراسری تئاتر دانش‌آموزی به‌عنوان بخشی از تجربه‌های آغازین او یاد شده است.

اما “گل و جهله” نقطه عطفی در آن سال‌ها بود. زارعی در دوران دبیرستان این نمایش را کارگردانی کرد؛ اثری که مقام دوم جایزه کانون ملی منتقدان ایران را به دست آورد. اتابک نادری، مدیرکل هنرهای نمایشی، در پیام تسلیت خود، خاطره آشنایی با زارعی را به سال 1372 و اجرای همین نمایش پیوند داده است. به روایت نادری، حضور این اثر در دوازدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، فرصتی شد تا استعداد جوانی از میناب به جامعه تئاتر کشور معرفی شود.

با این حال، آغاز راه زارعی فقط در جشنواره و روی صحنه خلاصه نمی‌شد. او بعدها در گفت‌وگوهایش از روزهایی یاد کرد که همراه گروه‌های فرهنگی بسیج و جهاد سازندگی در مسجدها نمایش اجرا می‌کردند و گاه برای اجرای برنامه راهی روستاها می‌شدند. خودش را محصول همین جریان می‌دانست؛ جریانی که برای او تنها یک خاطره نوجوانی نبود، بلکه نخستین تجربه مواجهه با تماشاگر و شناخت ظرفیت هنر نمایش به شمار می‌رفت.

شاید از همین رو بود که سال‌ها بعد، هنگامی که در جایگاه مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری قرار گرفت، تئاتر مسجد را نه یک برنامه مناسبتی، بلکه بستری برای کشف و پرورش استعدادهای تازه می‌دید. او هیچ‌گاه آن صحنه‌های ساده و آن گروه‌های جوان را از یاد نبرد؛ صحنه‌هایی که امکاناتشان اندک بود، اما برای نوجوانانی چون او دریچه‌ای به جهان هنر می‌گشودند.

تئاتر؛ خانه‌ای که از آن دور نشد

زارعی پس از دریافت مدرک کارشناسی هنرهای نمایشی، فعالیت حرفه‌ای خود را در تئاتر ادامه داد و به‌تدریج در مقام بازیگر و کارگردان شناخته شد. در مقام بازیگر، در نمایش‌هایی چون «خاک سبز»، «شام غریبان»، «غمنامه فرات»، «خورشید کاروان»، «بر دار شدن حسین‌بن‌منصور حلاج»، «مرگ در ساعت مرغابی»، «مسافران مرو»، «استوکمان» و «رویاهای خلیج فارس» حضور داشت.

در مقام کارگردان نیز آثاری چون :کانال کمیل”، “فیروزه که می‌خواند”، “شب مویه‌ها”، «زنان مهتابی، مرد آفتابی»، “بانوی بی‌نشان”، “ماه معصوم” و “راکب” را روی صحنه برد. در این کارنامه، نمایش‌های دینی و آیینی جایگاهی برجسته دارند؛ آثاری که از دلبستگی او به فرهنگ عاشورا و روایت‌های مذهبی حکایت می‌کنند. با این همه، تجربه‌هایش به این قلمرو محدود نبود. حضور در نمایش‌هایی چون “استوکمان” و “مرگ در ساعت مرغابی” نشان می‌دهد که زارعی با گونه‌ها و فضاهای متفاوت نمایشی نیز مواجه بوده است.

نمایش”آینه” به کارگردانی او نیز در سال 2000 میلادی در فستیوال جاده ابریشم آلمان به اجرا درآمد و با استقبال مخاطبان و توجه هنرمندان آلمانی روبه‌رو شد. این حضور بین‌المللی، یکی از تجربه‌های متفاوت کارنامه او بود؛ تجربه‌ای که نشان می‌داد دغدغه‌های هنری‌اش، با وجود ریشه داشتن در جغرافیای بومی و فرهنگی ایران، امکان گفت‌وگو با مخاطبانی بیرون از مرزهای کشور را نیز پیدا کرده است.

تئاتر برای زارعی فقط خاطره آغاز کار نبود؛ خانه‌ای بود که حتی در سال‌های پرمسئولیت مدیریتی نیز از آن دل نکند. او نزدیک به یک دهه به دلیل اشتغال به امور اجرایی از بازیگری روی صحنه فاصله گرفته بود، اما سرانجام در سال 1403 با نمایش “سراب” به صحنه بازگشت. این نمایش به نویسندگی سیدحسین فدایی‌حسین و کارگردانی سیدمحمدجواد طاهری، پس از حدود 20 سال بار دیگر در تالار وحدت اجرا شد و زارعی در آن در کنار بازیگرانی چون سیروس کهوری‌نژاد و رحیم نوروزی نقش‌آفرینی کرد.

او در گفت‌وگویی در همان مقطع، بر ضرورت تنوع در هنرهای نمایشی تأکید کرده بود. به اعتقادش، هر گونه نمایشی مخاطب خود را دارد و نمی‌توان سلیقه‌های گوناگون را به یک قالب محدود کرد. زارعی یادآور شده بود که سال‌ها در آثار مذهبی و مناسبتی فعالیت کرده، اما این سابقه به معنای محدود بودن توانایی بازیگری‌اش به همین آثار نیست.

این نگاه، در کنار کارنامه متنوع او، تصویری فراتر از یک بازیگرِ شناخته‌شده در آثار مذهبی به دست می‌دهد. زارعی به این حوزه دلبستگی داشت، اما از تنوع قالب‌ها و ضرورت توجه به سلیقه‌های مختلف تماشاگران نیز دفاع می‌کرد. در گفت‌وگویی درباره وضعیت تئاتر در سال 1403، از کمبود حمایت مالی از گروه‌های نمایشی انتقاد کرد و هشدار داد که فشارهای اقتصادی ممکن است برخی گروه‌ها را به سمت تولید آثار سطحی سوق دهد. از نگاه او، تئاتر صرفاً وسیله‌ای برای سرگرمی نیست؛ هنری است که با اندیشه، دیدگاه و مفهوم انسانیت سروکار دارد.

لاوی؛ چهره‌ای آشنا در خانه‌های مردم

در کنار سال‌های فعالیت در تئاتر، سینما و تلویزیون نیز بخشی از کارنامه زارعی را شکل دادند. او در سال 1381 با مجموعه تلویزیونی “غروب بی‌پایان” به کارگردانی جواد افشار وارد قاب تلویزیون شد و با ایفای نقش لاوی، برادر بزرگ حضرت یوسف(ع)، در مجموعه “یوسف پیامبر” به کارگردانی فرج‌الله سلحشور به شهرت گسترده‌تری رسید.

لاوی برای بسیاری از مخاطبان، نخستین تصویر از کوروش زارعی بود؛ نقشی که نام او را به خانه‌های مردم برد و چهره‌اش را برای طیف وسیعی از بینندگان آشنا کرد. پس از آن نیز در مجموعه‌هایی چون “مختارنامه”، :کیمیا” و “آنام” حضور یافت و در فیلم‌های سینمایی “روز رستاخیز” و “امپراطور جهنم “به ایفای نقش پرداخت.

مهدی نقویان، رئیس مرکز سیمافیلم، در پیام تسلیت خود از حضور زارعی در آثار نمایشی و تلویزیونی، به‌ویژه مجموعه “یوسف پیامبر”، یاد کرد و فعالیت‌های او در عرصه مدیریت هنرهای نمایشی را نیز بخشی از خدماتش به هنر کشور دانست.

با این همه، اگر نام زارعی برای بخشی از مردم با لاوی گره خورده باشد، برای همکاران تئاتری‌اش با صحنه و سال‌های طولانی کار در نمایش معنا پیدا می‌کند. شهرت تلویزیونی او هرگز نتوانست جایگاه تئاتر را در زندگی حرفه‌ای‌اش کنار بزند؛ همان‌طور که مسئولیت‌های مدیریتی نیز نتوانست علاقه‌اش به بازیگری را خاموش کند.

سال‌هایی برای روشن نگه داشتن چراغ تئاتر شهرستان‌ها

یکی از مهم‌ترین فصل‌های زندگی حرفه‌ای زارعی، سال‌های مدیریت مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری بود. او از سال 1395 این مسئولیت را بر عهده گرفت و تا بهمن 1404، نزدیک به یک دهه در این جایگاه فعالیت کرد. دوره‌ای که با برگزاری و حمایت از رویدادهای مختلف نمایشی همراه بود؛ از جشنواره تئاتر بچه‌های مسجد و همایش پیاده‌روی اربعین تا جشنواره نقالان علوی، جشنواره نمایشنامه‌نویسی گلدسته‌ها و رویداد “چهارراه تئاتر ایران”. انتشار مجله تخصصی صحنه:، چاپ کتاب‌های تخصصی تئاتر و نمایشنامه و حمایت از تولید و اجرای آثار نمایشی نیز در شمار فعالیت‌های این دوره قرار داشت.

در میان این برنامه‌ها، احیای تئاتر بچه‌های مسجد جایگاهی ویژه داشت. زارعی این جریان را فرصتی برای کشف، آموزش و پرورش استعدادهای جوان می‌دانست. باور داشت مسئله اصلی در کشور کمبود استعداد نیست، بلکه یافتن راهی برای هدایت و حفظ آن‌هاست. از همین رو، بر آموزش و حمایت از نوجوانانی تأکید می‌کرد که در مسجدها به نمایش علاقه نشان می‌دهند و می‌توانند در آینده به بازیگر، نویسنده یا کارگردان تبدیل شوند.

او در گفت‌وگویی که پاییز 1404 منتشر شد، از تعریف چشم‌اندازی چندساله برای این جریان سخن گفت و اعلام کرد که بیش از 1200 گروه نمایشی در مسجدهای شهرها و روستاهای کشور فعالیت دارند. این آمار، به روایت خود او، نشانه گستردگی جریانی بود که قرار بود از اجرای برنامه‌های مناسبتی فراتر برود و به تربیت نیروی انسانی برای تئاتر کشور بینجامد.

زارعی تأکید داشت که چنین کاری زودبازده نیست و به صبر و استمرار نیاز دارد. از نگاه او، برگزاری جشنواره و تولید اجرا، تنها بخشی از مسیر بود؛ آنچه اهمیت بیشتری داشت، ساختن فرصت برای نسل تازه‌ای از هنرمندان بود.

این نگاه، ریشه در همان تجربه‌های نوجوانی‌اش داشت؛ در روزهایی که خود او از دل گروه‌های مسجدی به دنیای تئاتر راه پیدا کرده بود.

تئاتر شهرستان‌ها نیز یکی دیگر از دغدغه‌های اصلی او دراین سال‌ها بود. زارعی در مراسم تکریم خود در بهمن 1404، درباره دوره مدیریتش جمله‌ای گفت که شاید بتوان آن را چکیده نگاهش به این مسئولیت دانست: “در این ده سال تلاش کردم خودم را وقف تئاتر شهرستان‌ها کنم.” او حوزه هنری را خانه خود می‌دانست و گفته بود که چه مسئولیت داشته باشد و چه نداشته باشد، خود را سرباز این مجموعه می‌داند.

در این انتخاب، وجهی از زندگی حرفه‌ای زارعی آشکار می‌شود که شاید در سایه نقش‌های تلویزیونی و عناوین مدیریتی کمتر دیده شده باشد: هنرمندی که بخشی از فرصت بازیگری خود را کنار گذاشت تا برای فعالیت دیگران امکان فراهم کند. فاضل نظری، شاعر و از حاضران در مراسم تکریم، با اشاره به همین انتخاب گفته بود که اگر زارعی تنها به بازیگری می‌پرداخت، شاید موفقیت فردی بیشتری به دست می‌آورد، اما مسیر خدمت را برگزید. نظری همچنین درباره منش شخصی او جمله‌ای گفت که در میان روایت‌های آن مراسم بازتاب یافت: “کوروش یک بازیگر حرفه‌ای است، اما در زندگی واقعی هرگز نقش بازی نکرد.”

از جشنواره فجر تا صحنه‌های منطقه

فعالیت‌های مدیریتی زارعی به مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری محدود نبود. دبیری چهل‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، دبیری دهمین همایش تئاتر پیاده‌روی اربعین با عنوان “روایت راهیان”، مسئولیت هدایت و راهبری واحد هنرهای نمایشی حوزه هنری استان تهران و مسئولیت واحد کارشناسی دفتر مرکزی نمایش بچه‌های مسجد، بخش دیگری از سوابق او بود. عضویت در انجمن بازیگران و کارگردانان خانه تئاتر و داوری بخش “افق مقاومت”بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت نیز در کارنامه‌اش ثبت شده است. او همچنین در مقطعی عضو هیئت‌مدیره صندوق اعتباری هنر بود و در این جایگاه به پیگیری مسائل و مطالبات هنرمندان می‌پرداخت.

یکی از وجوه کمتر دیده‌شده فعالیت‌های زارعی، ارتباطات هنری او در کشورهای منطقه بود. همکاری با سازمان هنری رسانه‌ای اوج به اجرای نمایش‌های آیینی و مقاومتی در کشورهای منطقه انجامید. احسان محمدحسنی، رئیس این سازمان، در مراسم تکریم زارعی از خاطراتی در سوریه یاد کرده و گفته بود که او از نخستین هنرمندانی بود که در شهرهایی چون حلب، زینبیه و دمشق برای امام حسین(ع) اجرای نمایشی داشت. به روایت محمدحسنی، زارعی در میان مردم سوریه نیز چهره‌ای شناخته‌شده بود.

محمدمهدی دادمان، رئیس حوزه هنری، نیز در پیام تسلیت خود به جایگاه زارعی در میان هنرمندان عراقی، لبنانی و سوری اشاره کرده و این ارتباط را حاصل سال‌ها رفاقت و همکاری مشترک دانسته است. او از تلاش زارعی برای شکل‌گیری و انسجام جبهه هنری مقاومت، احیای تئاتر بچه‌های مسجد و برپایی کاروان‌های نمایش اربعین یاد کرده است.

سیدمحمد هاشمی، رئیس سازمان هنری رسانه‌ای اوج، نیز در پیام تسلیت خود از همکاری‌های زارعی در اجرای نمایش‌های آیینی و مقاومتی در کشورهای منطقه سخن گفته و تأکید کرده است که این تجربه‌ها مورد توجه و تحسین سردار شهید حاج قاسم سلیمانی قرار گرفته بود.

این روایت‌ها از وجه دیگری از کارنامه زارعی پرده برمی‌دارند؛ هنرمندی که نمایش را تنها در محدوده یک سالن یا یک شهر نمی‌دید و می‌کوشید از ظرفیت آن برای ارتباط میان هنرمندان و مخاطبان کشورهای منطقه بهره بگیرد. برای او، صحنه می‌توانست از مرزهای جغرافیایی عبور کند و زبان مشترکی برای روایت باورها و تجربه‌های فرهنگی باشد.

آنچه در یاد همکاران باقی ماند

پس از درگذشت زارعی، پیام‌های تسلیت مدیران فرهنگی و هنرمندان، افزون بر بازخوانی کارنامه او، گوشه‌هایی از رابطه شخصی و حرفه‌ای‌اش با همکاران را نیز آشکار کرد. در بسیاری از این پیام‌ها، از او نه فقط به‌عنوان بازیگر و مدیر، بلکه به‌عنوان انسانی یاد شد که صداقت و وفاداری به باورهایش در رفتار روزمره نیز نمود داشت.

مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر فرهنگ، زارعی را هنرمندی دانست که هنر را رسالتی فرهنگی و اجتماعی می‌دید و عمر خود را در مسیر اعتلای تئاتر متعهد و نشر ارزش‌های دینی و ملی گذراند. قادر آشنا، مشاور وزیر و دبیر شورای فرهنگ عمومی، از نقش او در تئاتر دینی، آیینی و انقلابی و حمایت از تئاتر بچه‌های مسجد یاد کرد. رضا بصیرت، مدیرعامل انجمن هنرهای نمایشی ایران، نیز بر تلاش زارعی برای برقراری پیوندی زنده میان هنر نمایش و باورها، خاطره‌ها و سرمایه‌های معنوی جامعه تأکید داشت.