وقتی جریمه های رانندگی ترمز می برند بازدارندگی یا فشار اقتصادی؟

گزارش اختصاصی  «بشارت نو» از بازخورد   افزایش چشمگیر جرائم رانندگی:

سیدرضا هاشمی زاده/روزنامه نگار

افزایش چشمگیر و بحث‌برانگیز جریمه‌های تخلفات راهنمایی و رانندگی که از ۱۱ شهریور به اجرا درآمده، جامعه را با این پرسش اساسی مواجه کرده است که هدف اصلی افزایش چند صد درصدی جریمه ها چیست ؟و آیا این مبالغ سنگین ،واقعا بر کاهش تخلفات اثر دارد ؟درحالی که پلیس راهور این اقدام را راهکارموثری برای بازدارندگی و کاهش تخلفات حادثه ‌آفرین می‌داند ، منتقدان آن را ناکارآمد و تلاشی برای تأمین درآمد دولت از جیب شهروندان معرفی می کنند.دراین گزارش به ابعاد مختلف افزایش چهارپنج برابری جرائم رانندگی و تاثیرآن برجلوگیری از تخلفات حادثه ساز پرداخته شده است .
بازدارندگی برای نجات جان
پلیس راهور فراجا با استناد به آمار تکان‌دهنده سالانه حدود ۲۰ هزار کشته و صدها هزار مصدوم در حوادث رانندگی، بر این باور است که نرخ‌های قبلی به دلیل تورم شدید، قدرت بازدارندگی خود را از دست داده بودند. سردار سید تیمورحسینی، رئیس پلیس راهور، تاکید می‌کند که ۸۰ درصد تصادفات ناشی از عوامل انسانی مانند سرعت غیرمجاز است و راننده متخلف، هزینه تخلف خود را ناچیز می‌داند. استدلال پلیس با مقایسه جریمه‌ها در کشورهای دیگر تقویت می‌شود. به عنوان مثال، جریمه رانندگی در حالت مستی در آلمان تا ۶۸۰ یورو (حدود ۵۰ میلیون تومان) و در امارات عبور از چراغ قرمز ۵۰ هزار درهم (حدود ۸۵۰ میلیون تومان) است، در حالی که جریمه‌ها در ایران به مراتب ناچیزتر بوده‌اند.
ناکارآمدی رویکرد صرفاً مالی
بسیاری از منتقدان معتقدند که افزایش مکرر جریمه‌ها در سال‌های گذشته نتوانسته است بازدارندگی مورد انتظار را ایجاد کند. آنها تاکید می‌کنند که ریشه‌های تخلف، در فرهنگ رانندگی، آموزش ناکافی و زیرساخت‌های فرسوده نهفته است و با رویکرد صرفاً مالی، مشکلات اصلی حل نخواهد شد. یک انتقاد کلیدی دیگر این است که افزایش جریمه‌ها بیشتر با هدف تأمین درآمد دولت صورت گرفته است. اختصاص بخشی از درآمد حاصل از جریمه‌ها در بودجه سالانه، این گمان را تقویت می‌کند که هدف اصلی، کاهش تخلفات نیست، بلکه ایجاد یک منبع درآمد پایدار است. از انتقادهای جدی دیگر، به‌روز نبودن برخی قوانین و مقررات است. برای مثال، تعیین سقف سرعت در برخی معابر با توجه به قابلیت‌های خودروهای جدید، غیرمنطقی به نظر می‌رسد. همچنین، فرسودگی و استاندارد نبودن جاده‌ها و خیابان‌ها به خودی خود یکی از عوامل اصلی تصادفات است.
خطاهای سیستماتیک و حقوق شهروندی
بسیاری از شهروندان از خطاهای مکرر در سیستم‌های پایش هوشمند (مانند دوربین‌ها) و عدم وجود سازوکار مناسب برای رسیدگی به شکایات معترض هستند. اثبات بی‌گناهی در برابر جریمه‌های اشتباه بسیار دشوار است که این موضوع به احساس “اجحاف” و “پول‌زوری” در میان مردم دامن زده است.
تأثیر روانی و اجتماعی بر رانندگان
از دیدگاه روانشناسان، افزایش نرخ جریمه‌ها می‌تواند بر روان و سلامت روحی رانندگان تأثیر منفی بگذارد و منجر به افزایش استرس و اضطراب شود. آنها معتقدند که به جای تمرکز صرف بر جریمه، باید به تغییرات فرهنگی و اجتماعی، از جمله افزایش صبر و تاب‌آوری در جامعه، روی آورد.
راهکار جامع؛ یک مثلث نجات
تجربیات گذشته نشان می‌دهد که افزایش نرخ جریمه‌ها به تنهایی تأثیری کوتاه‌مدت داشته و آمارها به سرعت به وضعیت قبل بازگشته‌اند. سردار حسینی نیز اذعان کرده که افزایش جریمه‌ها به تنهایی کافی نیست و باید مجموعه‌ای از اقدامات به طور همزمان اجرا شود. برای دستیابی به کاهش پایدار، باید یک رویکرد جامع شامل سه بخش اصلی باشد: نظارت دقیق پلیس، بهبود زیرساخت‌ها و کیفیت خودروها، و تغییرات عمیق فرهنگی.

مجازات‌های غیرمالی؛تجارب جهانی
به جای تمرکز صرف بر جریمه نقدی، می‌توان از رویکردهایی مانند توقیف سیستمی گواهینامه برای متخلفان پرخطر، الزام به شرکت در کلاس‌های آموزشی و محرومیت از برخی خدمات اجتماعی استفاده کرد. این روش‌ها به جای مجازات جمعی، متخلفان اصلی را هدف قرار می‌دهند.
جریمه‌های هدفمند و متناسب با درآمد
یکی از راهکارهای نوآورانه، تعیین جریمه‌ها متناسب با تمکن مالی افراد است، مشابه آنچه در فنلاند اجرا می‌شود. این رویکرد منطقی‌تر از تعیین جریمه بر اساس نوع خودرو است و می‌تواند بازدارندگی یکسانی برای همه افراد ایجاد کند.
هزینه‌کرد جریمه‌ها؛ از قانون تا واقعیت
طبق ماده ۲۳ قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی، وجوه حاصل از جریمه‌ها باید به حساب خزانه دولت واریز شده و برای بهبود زیرساخت‌ها و فرهنگ‌سازی هزینه شود. با این حال، منتقدان معتقدند که این وجوه در عمل به درستی هزینه نمی‌شوند و برنامه‌های فرهنگ‌سازی به دلیل کمبود بودجه متوقف شده‌اند.
مسئولیت مشترک در کاهش تصادفات

کاهش تصادفات نیازمند تلاشی همه‌جانبه و تعهد ۱۰۰ درصدی از سوی تمام افراد جامعه است. هر فرد، از راننده و سرنشینان گرفته تا عابران پیاده و موتورسواران، نقشی حیاتی در حفظ ایمنی خود و دیگران دارد.
نقش مهم آموزش و فرهنگ‌سازی
یکی از مهم‌ترین راه‌ها برای کاهش پایدار تلفات، سرمایه‌گذاری جدی بر روی آموزش و فرهنگ‌سازی است. این آموزش باید از سنین پایین آغاز شود تا به مرور زمان در جامعه نهادینه گردد و منجر به ارتقای فرهنگ رانندگی شود.
ارتقاء ایمنی خودروها
با توجه به اینکه خودروهای تولید داخل سهم زیادی از تلفات را به خود اختصاص داده‌اند، افزایش استانداردهای ایمنی برای آنها یکی از راهکارهای کلیدی برای کاهش مرگ و میر جاده‌ای است. این امر نیازمند نظارت جدی‌تر بر خودروسازان است.
راهکاری ناکافی اما لازم
در نهایت، افزایش نرخ جریمه‌ها تنها یک گام در جهت کاهش تلفات است، اما به تنهایی کافی نیست. برای دستیابی به کاهش پایدار و محسوس در آمار مرگ و میر جاده‌ای، این اقدام باید با اصلاحات زیرساختی، افزایش کیفیت خودروها، و سرمایه‌گذاری جدی بر روی آموزش و فرهنگ‌سازی همراه باشد.افزایش جریمه‌های رانندگی، هرچند به عنوان یک ابزار بازدارنده ضروری است، اما به تنهایی نمی‌تواند بحران مرگبار تصادفات را حل کند. این اقدام بیشتر شبیه به مسکنی موقت عمل می‌کند که در کوتاه‌مدت شاید آمار تخلفات را کاهش دهد، اما قادر به ریشه‌کن کردن مشکلات اصلی نیست. برای دستیابی به کاهش پایدار در آمار مرگ و میر جاده‌ای، لازم است مجموعه‌ای از اقدامات بنیادین و هم‌زمان به اجرا درآیند. جاده‌های غیراستاندارد و خودروهای فرسوده، عوامل اصلی در بسیاری از تصادفات هستند که با جریمه مالی قابل حل نیستند. همچنین، تا زمانی که فرهنگ رانندگی در جامعه نهادینه نشود و آموزش‌های لازم از سنین پایین آغاز نگردد، تنها شاهد تکرار این چرخه خواهیم بود. در نهایت، این اقدام باید با سرمایه‌گذاری جدی بر روی اصلاحات زیرساختی و افزایش کیفیت خودروها همراه باشد.