از اصلاح رجا تا بازنگری در مخابرات

محمد امامی/وقتی دولت بعد از ۱۶سال رسماً می‌پذیرد که واگذاری «رجا» به تأمین اجتماعی اشتباه بوده و این شرکتِ زیان‌دهِ تکلیفی باید به دولت برگردد، یعنی اصلِ ماجرا روشن است: بعضی خصوصی‌سازی‌ها نه خصوصی‌سازی، بلکه فقط «جا‌به‌جایی بار و رانت» بوده است. رجا به‌خاطر ماهیت خدمات عمومی، قیمت‌گذاری دستوری و مأموریت‌های حاکمیتی، از اول هم نه برای یک صندوق بیمه‌ای مناسب بود، نه برای بیمه‌شدگان نفعی متناسب داشت؛ حالا هم قرار است با محاسبه ارزش روز و تسویه مطالبات، برگردد سر جای طبیعی خودش؛ یعنی دولت.
خصوصی‌سازی مخابرات هم از همین جنس است؛ در سال ۱۳۸۸، میزان ۵۱ درصد سهام شرکت مخابرات ایران (مخابرات ثابت و سیار)، نه به بخش خصوصی واقعی، بلکه به کنسرسیوم «توسعه اعتماد مبین» وابسته به بنیاد تعاون سپاه و ستاد اجرایی و … واگذار شد. یعنی مالکیت یک زیرساخت حیاتی ارتباطی، از دولت منتخب به نهادهای حاکمیتی و شبه‌نظامی منتقل شد؛ بدون رقابت با شرایط شناخته شده و لازم ، بدون شفافیت کافی، و با انحصار تقریباً کامل بازار تلفن ثابت و همراه.
نتیجه این مدل، نه کاهش قیمت و افزایش کیفیت برای مردم بوده، نه حل پایدار مشکلات ساختاری شرکت؛ بلکه کشمکش دائمی میان دولت، سهام‌داران عمده، کارکنان و بازنشستگان که بر سر سرمایه‌گذاری، تعرفه و تعهدات مزدی بوجود آمده و دیده شده است.
همان سه دلیلی که بازگشت رجا را توجیه‌پذیر کرد، در مورد مخابرات هم وجود دارد:
مخابرات و همراه اول زیرساخت امنیتی، اقتصادی و اجتماعی کشورند و اگر زمینه‌ای برای خصوصی‌سازی به معنای واقعی وجود نداشته باشد، جای طبیعی‌شان، یا در مالکیت مستقیم دولت است یا در ساختاری عمومیِ شفاف، نه در اختیار هلدینگ‌های خصولتی قدرتمند.
تعارض منافع میان نقش حاکمیتی/امنیتی این نهادها و نقش سهام‌دارِ انتفاعی، هم تنظیم‌گری را مختل کرده و هم پاسخ‌گویی را تضعیف.
مدل فعلی، نه انگیزه کافی برای توسعه شبکه ثابت و فیبرنوری سراسری ایجاد کرده، نه آرامش و عدالت را برای کارکنان، بازنشستگان و سهام‌داران خُرد به ارمغان آورده است.
بنابراین اگر دولت در پرونده رجا، شجاعت «اصلاح واگذاری نادرست» را داشته، منصفانه است که همین الگو را در مورد مخابرات هم به‌کار بگیرد: ارزش روز سهام کنترلی مخابرات و همراه اول به‌طور مستقل و شفاف محاسبه شود، مطالبات و حقوق سهام‌داران عمده به شکل عادلانه تسویه گردد، و مالکیت و حکمرانی این زیرساخت حیاتی، دوباره به دولتِ پاسخ‌گو و در معرض نظارت عمومی برگردد.
خصوصی‌سازی‌ای که در عمل فقط «فروش به نهادهای حاکمیتی» بوده، خصوصی‌سازی نیست؛ بلکه خصوصی‌فروشی است و همان‌طور که رجا برگشت، مخابرات هم باید از این بن‌بست خصولتی بیرون بیاید.پ