اربعین نماد مقاومت اعتقادی در برابر تهدیدات سیاسی و نظامی

گزارش «بشارت نو» ریشه های فرهنگی و و علل همگرایی مردم در یکی از بزرگترین گردهمایی های انسانی تاریخ معاصر را بررسی می کند:
زهرا زارع/آیین پیاده‌روی اربعین حسینی یکی از بزرگ‌ترین و بی‌نظیرترین گردهمایی‌های انسانی در تاریخ معاصر است که هر ساله با حضور میلیون‌ها نفر از مشتاقان و زائران از سراسر جهان در عراق برگزار می‌شود. این رویداد تنها یک حرکت مذهبی برای بزرگداشت چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) نیست، بلکه تجلی‌گاه پیوند عمیق فرهنگی، اعتقادی و سیاسی میان ملت‌های مختلف به ویژه ایران و عراق محسوب می‌شود.
در سال‌های اخیر، این رویداد با ابعاد گسترده‌ای که یافته، از نگاه جامعه‌شناسان و تحلیل‌گران سیاسی به عنوان یک پدیده منحصر به فرد در ایجاد شبکه جهانی از تعاملات مردمی و صلح‌جویانه مورد بررسی قرار گرفته است. تحلیل این رویداد نیازمند درک ریشه‌های تاریخی آن، تغییرات آماری حضور زائران و واکاوی رویدادهایی است که به تثبیت این سنت منجر شده است.
راهپیمایی اربعین صرفاً یک آیین مذهبی نیست، بلکه بزرگ‌ترین اجتماع داوطلبانه و مردمی جهان و نماد همبستگی امت اسلامی، همزیستی ملت‌ها و مقاومت فرهنگی در برابر جریان‌هایی است که به دنبال ایجاد ناامنی، تفرقه و بی‌ثباتی در منطقه هستند. نماد مقاومت فرهنگی در برابر تهدیدات در برابر دشمنان است ؛ حضور پرشور زائران ایرانی و عراقی، پیام روشنی از همبستگی، برادری و پایداری ملت‌های منطقه در برابر فشارها و تهدیدات مخابره می‌کند. پیاده‌روی به سوی کربلا به عنوان یک کنش اعتقادی توسط عالمان دینی و مردم به صورت غیرمنظم انجام می‌شد، اما در دوران معاصر، به ویژه پس از سقوط حکومت صدام حسین در سال ۲۰۰۳ میلادی، این آیین با تغییر ماهیت به یک جنبش عظیم مردمی تبدیل شد. پس از دهه‌ها ممنوعیت برگزاری علنی این آیین توسط رژیم بعث، مردم عراق با رویکردی خودجوش به احیای این سنت پرداختند و به تدریج آن را به نقطه عطف تقویم مذهبی جهان اسلام تبدیل کردند.

تحلیل آماری حضور زائران
آمار زائران اربعین در دو دهه اخیر با رشدی تصاعدی همراه بوده است. در سال‌های نخست پس از تغییرات سیاسی در عراق، شمار زائران در بازه میلیونی قرار داشت اما در سال‌های اخیر، این تعداد با ثبت رکوردهایی به مرز بیست میلیون نفر نیز نزدیک شده است. در تحلیل این آمارها، نقش زائران ایرانی بسیار برجسته است به گونه‌ای که هر ساله میلیون‌ها شهروند ایرانی از طریق مرزهای زمینی و هوایی عازم عراق می‌شوند. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که بیش از نود درصد زائران غیرعراقی این آیین را ایرانیان تشکیل می‌دهند که در کنار گروه‌هایی از پاکستان، هند، لبنان و کشورهای غربی، بافت جمعیتی متکثری را شکل داده‌اند. این آمارها نه تنها بازتاب‌دهنده شور و اشتیاق مذهبی است، بلکه نشان‌دهنده توانمندی لجستیکی و هماهنگی‌های گسترده میان دو دولت ایران و عراق در مدیریت جریان انسانی است که در ابعاد جهانی مشابه دیگری ندارد.

وقایع و تحولات مرتبط با آیین اربعین
در تحلیل سیر تحولات این رویداد، نمی‌توان از نقش نهادهای مردمی موسوم به «موکب‌ها» غافل شد. این موکب‌ها که توسط مردم و با هزینه‌های شخصی اداره می‌شوند، زیرساخت‌های اساسی این گردهمایی عظیم را فراهم می‌آورند. در طول سال‌های گذشته، وقایع مختلفی از جمله ناامنی‌های ناشی از فعالیت گروه‌های تروریستی و یا چالش‌های بهداشتی نظیر دوران همه‌گیری جهانی کرونا، مقاومت و پایداری این سنت را به آزمایش گذاشتند. با وجود تهدیدات امنیتی که در گذشته متوجه زائران بود، تدابیر امنیتی اتخاذ شده توسط دولت عراق و مشارکت نیروهای داوطلب مردمی، امنیت مراسم را به شکلی پایدار تضمین کرده است. از سوی دیگر، تحولاتی که در زمینه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و دیجیتالی‌سازی ثبت‌نام زائران در ایران و عراق رخ داده، بر بهبود کیفیت برگزاری این رویداد تاثیرگذار بوده و تلاش شده است تا با کاهش صف‌های طولانی و تسهیل صدور روادید، تجربه زیارت برای زائران ارتقا یابد.
پیاده‌روی اربعین به عنوان یک پدیده چندبعدی، امروزه فراتر از مرزهای مذهبی به یک تجربه اجتماعی مبدل شده است که شاخص‌های همگرایی منطقه‌ای را به شدت تقویت کرده است. این رویداد با بهره‌گیری از نیروی ایمان و تکیه بر فرهنگ ایثار و مهمان‌نوازی مردم عراق، توانسته است نظامی از تعاون و همکاری بین‌المللی را خلق کند که در آن میلیون‌ها نفر بدون وجود ساختارهای اداری متمرکز، تغذیه و اسکان می‌یابند. در نهایت، اربعین نماد بارزی از تداوم سنت‌های اصیل در جهان مدرن است که با گذشت زمان نه تنها رنگ نباخته، بلکه با بهره‌گیری از ابزارهای نوین، توانسته است پیامی از وحدت و پایداری را به جهانیان مخابره کند. تداوم این مسیر نیازمند برنامه‌ریزی‌های کلان برای مدیریت بهتر زیرساخت‌های شهری و خدماتی است تا این حرکت انسانی بتواند همچنان شکوه و تأثیرگذاری خود را در دهه‌های آینده حفظ نماید.