حمله به تأسیسات هستهای، خط قرمز حقوق بینالملل است
- شناسه خبر: 23881
- تاریخ و زمان ارسال: ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ ساعت ۱۱:۳۷
- منتشرکننده: مدیریت
گزارش «بشارت نو» از گذاره «تحمل صفر» برای پاسخگو بودن نهادهای بینالمللی:
ایران خواستار «تحمل صفر» در برابر حمله به تأسیسات هستهای شد
فیروزه نعیمی/همزمان با پایان هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی روزهای اخیر در وین، ایران بار دیگر موضوع حفاظت از تأسیسات هستهای در برابر حملات نظامی را به یکی از محورهای بحث حقوقی و سیاسی این نهاد تبدیل کرد. رضا نجفی، سفیر و نماینده دائم ایران نزد سازمانهای بینالمللی در وین، با اشاره به حملات سال گذشته به تأسیسات هستهای ایران گفت هرگونه نگرانی درباره فعالیتهای هستهای باید از مسیر دیپلماسی و سازوکارهای حقوقی دنبال شود و حمله یا تهدید علیه مراکز هستهای تحت پادمان نباید به رویهای عادی در مناسبات بینالمللی تبدیل شود.
حفاظت از تأسیسات هستهای دیگر تنها یک موضوع فنی در حوزه ایمنی هستهای نیست؛ پس از حملات نظامی به مراکز هستهای ایران در سال ۲۰۲۵، این موضوع به یکی از مباحث مهم در پیوند میان حقوق بینالملل، نظام پادمانهای آژانس و امنیت بینالمللی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، سخنان رضا نجفی در هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تلاش تهران برای قرار دادن ممنوعیت حمله به تأسیسات هستهای در چارچوبی حقوقی و بینالمللی را بار دیگر مطرح کرد.
هفتادمین نشست کنفرانس عمومی آژانس از ۱۴ تا ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در مرکز بینالمللی وین برگزار شد و نمایندگان کشورهای عضو درباره موضوعات مختلف مرتبط با فعالیتهای آژانس، ایمنی و امنیت هستهای، استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و اجرای پادمانها گفتوگو کردند. موضوع حمله به تأسیسات هستهای نیز در شرایطی در دستور توجه قرار گرفت که دبیرکل سازمان ملل در پیام افتتاحیه نشست، افزایش حملات به مراکز هستهای را یکی از نشانههای تشدید فشار بر سازوکارهای موجود امنیت هستهای دانست.
سابقهای که تهران به آن استناد کرد
نجفی در سخنان خود اعلام کرد که ایران نخستین بار در سال ۱۹۸۸ موضوع ممنوعیت حمله به تأسیسات هستهای صلحآمیز را مطرح کرده است. از نگاه نماینده ایران، تحولات ۱۵ ماه گذشته ضرورت پرداختن دوباره به این مسئله را افزایش داده است؛ دورهای که به حملات نظامی ژوئن ۲۰۲۵ علیه چند مرکز هستهای ایران نیز مربوط میشود.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارشهای ثبتشده خود تأیید کرده است که در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ تأسیسات نطنز و اصفهان هدف حملات قرار گرفتند و در ۲۲ ژوئن نیز تأسیسات نطنز، اصفهان و فردو مورد حمله آمریکا قرار گرفتند. آژانس در گزارشهای اولیه خود اعلام کرد که در پی این حملات افزایش سطح تشعشعات خارج از سایتها گزارش نشده بود؛ با این حال، وضعیت آسیبهای واردشده به تأسیسات و آثار فنی حملات نیازمند بررسیهای بیشتر اعلام شد.
اهمیت این رخدادها از آن جهت است که تأسیسات هستهای، علاوه بر کارکردهای مرتبط با تولید انرژی، در حوزههایی مانند پزشکی، تولید ایزوتوپهای مورد استفاده در درمان و تشخیص بیماریها، صنعت و پژوهش نیز کاربرد دارند. از همین رو، هرگونه حمله به این مراکز میتواند آثار آنی یا بلندمدتی فراتر از محدوده جغرافیایی محل حمله داشته باشد.
استناد به حقوق بینالملل
بخش مهم سخنان نجفی به مبنای حقوقی ممنوعیت استفاده از زور اختصاص داشت. او با استناد به بند ۴ ماده ۲ منشور ملل متحد گفت تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها ممنوع است. این بند از منشور، اعضای سازمان ملل را از تهدید یا استفاده از زور در روابط بینالمللی منع میکند.
نماینده ایران همچنین به قطعنامه ۴۸۷ شورای امنیت سازمان ملل متحد اشاره کرد؛ قطعنامهای که پس از حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای عراق در سال ۱۹۸۱ به اتفاق آرا تصویب شد. شورای امنیت در این قطعنامه ضمن محکوم کردن حمله، آن را تهدیدی جدی برای نظام پادمانهای آژانس دانست و حق عراق و دیگر کشورها برای توسعه برنامههای هستهای صلحآمیز را، در چارچوب تعهدات بینالمللی، مورد توجه قرار داد.
اهمیت این سابقه برای بحث کنونی در آن است که شورای امنیت در سال ۱۹۸۱ موضوع حمله به یک مرکز هستهای را صرفاً یک اختلاف دوجانبه تلقی نکرد و پیامدهای آن را برای نظام بینالمللی عدم اشاعه نیز مورد توجه قرار داد. از همین منظر، تهران معتقد است حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان میتواند فراتر از خسارت به یک مرکز مشخص، اعتبار سازوکارهای نظارتی و حقوقی موجود را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
پادمانها در برابر حمله نظامی
یکی از محورهای استدلال ایران این است که وجود اختلاف درباره یک برنامه هستهای، مجوزی برای حل اختلاف از مسیر نظامی ایجاد نمیکند. در چارچوب معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، کشورهای عضو از حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای برخوردارند؛ البته این حق در کنار تعهدات مربوط به عدم اشاعه و اجرای پادمانها قرار دارد. ماده چهارم NPT بر حق غیرقابل سلب کشورهای عضو برای تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هستهای برای مقاصد صلحآمیز تأکید میکند.
در سوی دیگر، پادمانهای آژانس برای راستیآزمایی تعهدات هستهای کشورها طراحی شدهاند. به همین دلیل، حمله نظامی به تأسیسات تحت نظارت آژانس میتواند مسئلهای فراتر از اختلاف میان دو کشور ایجاد کند؛ زیرا استمرار بازرسی و راستیآزمایی، بخشی از معماری بینالمللی عدم اشاعه محسوب میشود.
البته وضعیت ایران پس از حملات ۲۰۲۵ نیز پیچیدهتر شده است. بر اساس گزارش آژانس، این نهاد در پایان ژوئن ۲۰۲۵ و با توجه به ملاحظات ایمنی ناشی از حملات نظامی، بازرسان خود را از ایران خارج کرد و از آن زمان دسترسی آژانس به بسیاری از تأسیسات هستهای ایران متوقف شد؛ هرچند آژانس اعلام کرده است که تحولات را از طریق تصاویر ماهوارهای تجاری و منابع باز دنبال کرده است.
«تحمل صفر»؛ مطالبهای برای پاسخ بینالمللی
نجفی در ادامه سخنان خود خواستار اتخاذ سیاست «تحمل صفر» در برابر هرگونه حمله یا تهدید علیه تأسیسات هستهای شد. منظور اعلامشده از این موضع، آن است که حمله به مراکز هستهای نباید به رفتاری قابل پذیرش یا قابل تکرار در مناسبات بینالمللی تبدیل شود و عاملان چنین حملاتی باید با سازوکارهای بینالمللی پاسخگو شوند.
او همچنین سکوت شورای امنیت و آژانس در برابر حملات به تأسیسات هستهای ایران را زمینهساز ایجاد یک سابقه خطرناک برای نظام عدم اشاعه و حقوق بینالملل دانست. این بخش از موضع ایران، در واقع تلاش برای تبدیل یک تجربه مشخص به یک بحث عامتر است: اینکه آیا نظام بینالمللی میتواند برای حفاظت از تأسیسات هستهای در زمان جنگ، قواعدی روشن و قابل اجرا ایجاد کند یا نه. موضوع البته تنها به ایران محدود نمیشود. جنگ اوکراین و خطرات پیرامون نیروگاه زاپوریژیا نیز در سالهای اخیر نشان داده است که قرار گرفتن تأسیسات هستهای در مناطق درگیری میتواند نگرانیهای ایمنی و امنیتی را به موضوعی بینالمللی تبدیل کند. دبیرکل سازمان ملل نیز در پیام خود به کنفرانس عمومی آژانس بر ضرورت حمایت از نقش فنی و بیطرفانه آژانس و رعایت تعهدات کشورها در چارچوب حقوق بینالملل تأکید کرد. در چنین شرایطی، بحث اصلی دیگر فقط این نیست که چه کشوری حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای دارد؛ پرسش مهمتر این است که در صورت بروز اختلاف، جامعه بینالمللی چگونه باید میان نگرانیهای عدم اشاعه، حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای و ضرورت حفاظت از جان انسانها و محیط زیست تعادل برقرار کند. موضع مطرحشده از سوی ایران در وین، این تعادل را در اولویت دادن به مسیرهای دیپلماتیک، حقوقی و نظارتی دنبال میکند. در مقابل، اجرای عملی چنین رویکردی نیازمند آن است که قواعد موجود تنها در سطح بیانیه و محکومیت باقی نماند و سازوکاری مؤثر برای پیشگیری، تحقیق و پاسخگویی در برابر حمله به تأسیسات هستهای شکل بگیرد. تجربه حملات سال ۲۰۲۵ به مراکز هستهای ایران، در کنار سابقه حمله ۱۹۸۱ به تأسیسات عراق، نشان میدهد که این مسئله دیگر صرفاً یک بحث نظری در نشستهای بینالمللی نیست؛ موضوعی است که پیامدهای آن مستقیماً با امنیت هستهای، سلامت عمومی و اعتبار نظام حقوق بینالملل گره خورده است.
