پروازهای ایران زیر تیغ تحریم

«بشارت نو» فشار تحریم های هوای آمریکا را بررسی می‌کند:

  فیروزه نعیمی/تحریم‌های آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران از روی کاغذ وارد آسمان شده است؛ با پایان مهلت تعیین‌شده واشنگتن، شماری از مسیرهای بین‌المللی ایران متوقف یا لغو شده و شرکت‌های هواپیمایی ایرانی برای ادامه پروازهای خارجی با محدودیت در دریافت خدمات فرودگاهی، سوخت‌گیری، پشتیبانی زمینی و فروش بلیت روبه‌رو شده‌اند. هم‌زمان، فشار آمریکا از خود ایرلاین‌ها فراتر رفته و شرکت‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات هوانوردی در کشورهای دیگر را نیز در معرض تحریم‌های ثانویه قرار داده است؛ روندی که اکنون بخشی از شبکه پروازی ایران را کوچک‌تر کرده و هزینه و پیچیدگی سفر خارجی را افزایش داده است.

تحریم صنعت هوانوردی ایران دیگر فقط به قرار گرفتن نام یک شرکت هواپیمایی در فهرست تحریم‌ها محدود نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا در اوایل سپتامبر ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرد و هشدار داد ارائه خدمات به این شرکت‌ها می‌تواند برای طرف‌های خارجی پیامد تحریمی داشته باشد. اسکات بسنت؛ وزیر خزانه‌داری آمریکا نیز گفته است شرکت‌هایی که به هواپیماهای ایرانی سوخت، خدمات فرودگاهی یا خدمات فروش بلیت ارائه کنند، ممکن است از دسترسی به نظام مالی آمریکا محروم شوند.

به این ترتیب، هدف اصلی دور تازه فشارها فقط هواپیما نیست؛ زنجیره‌ای است که امکان انجام یک پرواز بین‌المللی را فراهم می‌کند. نبود سوخت یا خدمات زمینی و فرودگاهی در مقصد نیز می‌تواند ادامه یک مسیر را دشوار یا متوقف کند.

از تحریم ایرلاین تا فرودگاه‌های منطقه

آمریکا برای اعمال این فشار نیازی به بستن مستقیم حریم هوایی کشورهای دیگر ندارد. شرکت‌های سوخت‌رسان، خدمات زمینی، فرودگاهی و فروش بلیت می‌توانند در صورت همکاری با ایرلاین‌های تحریم‌شده، با خطر تحریم ثانویه مواجه شوند.

آثار این سیاست از روزهای پیش از پایان مهلت آمریکا نمایان شد. پروازهای برخی شرکت‌های ایرانی به مسقط متوقف شد و عراق نیز از ۲۳ سپتامبر پذیرش پروازهای ایرانی در فرودگاه بغداد را متوقف کرد. برای ادامه ارتباط هوایی با عراق، استفاده از فرودگاه نجف به عنوان مسیر جایگزین مطرح شد.

پس از آن، آذربایجان و گرجستان نیز محدودیت‌هایی برای پروازهای شرکت‌های ایرانی اعمال کردند. تازه‌ترین تحول، تصمیم امارات متحده عربی است؛ سازمان هواپیمایی این کشور اعلام کرد همه پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به مقصد و از مبدأ امارات تا اطلاع ثانوی تعلیق می‌شود. این تصمیم اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا دبی یکی از مقصدهای مهم ایرلاین‌های ایرانی و یکی از مراکز اصلی رفت‌وآمد و اتصال مسافران ایرانی به شبکه منطقه‌ای و بین‌المللی است.

در همین روند، سازمان هواپیمایی ایران اعلام کرده مذاکرات دیپلماتیک و هوایی برای رفع محدودیت‌ها ادامه دارد. هم‌زمان، سخنگوی این سازمان از بازگشت یک پرواز تهران ـ دوشنبه خبر داد؛ پروازی که پس از ممانعت ترکمنستان از عبور هواپیمای ایرانی از حریم هوایی این کشور نتوانست مسیر خود را ادامه دهد.

با این حال، همه مسیرهای خارجی ایران متوقف نشده‌اند. برخی شرکت‌های ایرانی همچنان به چین و ارمنستان پرواز دارند و بخشی از مسیرهای ترکیه نیز برقرار است. بنابراین آنچه اکنون در حال شکل‌گیری است، بسته‌شدن کامل شبکه هوایی ایران نیست؛ بلکه کاهش و جابه‌جایی مسیرهایی است که ایرلاین‌های ایرانی برای حفظ آنها به خدمات و همکاری کشورهای دیگر نیاز دارند.

مسافر، نخستین حلقه هزینه

کوچک‌شدن شبکه پروازهای خارجی، پیش از هر چیز در سفر مسافر خود را نشان می‌دهد. حذف یک پرواز مستقیم می‌تواند مسافر را به استفاده از چند پرواز، سفر زمینی یا اقامت در کشور واسط وادار کند. در چنین شرایطی، هزینه نهایی سفر فقط قیمت بلیت نیست؛ حمل‌ونقل زمینی، اقامت، زمان انتظار، تغییر مسیر و احتمال لغو یا جابه‌جایی پرواز نیز به هزینه‌ها اضافه می‌شود.

برخی مسافران برای دسترسی به مسیرهای بین‌المللی به مرزهای زمینی کشورهای همسایه روی آورده‌اند؛ گزینه‌ای که برای آنها زمان و هزینه بیشتری به همراه دارد.

فشار تازه بر صنعتی وارد شده که پیش از این هم با محدودیت جدی روبه‌رو بوده است. بر اساس داده‌های شرکت تحلیلی Cirium، ظرفیت پروازهای بین‌المللی ایران در اوت ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۹ درصد کاهش داشته است. این کاهش نشان می‌دهد محدودیت‌های اخیر بر شبکه‌ای اعمال شده که پیش از این نیز کوچک شده بود.

پیامدها به مسافر و ایرلاین محدود نمی‌شود؛ آژانس‌های مسافرتی، هتل‌ها، خدمات فرودگاهی و گردشگری نیز از کاهش رفت‌وآمد هوایی اثر می‌پذیرند.

تحریم یک زنجیره است

برای فعالیت یک شرکت هواپیمایی در یک مسیر خارجی، داشتن هواپیما به تنهایی کافی نیست. پرواز به فرودگاه مقصد، سوخت، خدمات زمینی، پشتیبانی فنی، مجوزهای لازم و شبکه فروش نیاز دارد. بنابراین اگر یکی از حلقه‌های این زنجیره حذف شود، ادامه فعالیت یک مسیر با مشکل روبه‌رو خواهد شد.

از همین منظر، دور تازه فشارهای آمریکا تفاوتی مهم با تحریم صرف یک شرکت دارد. واشنگتن تلاش می‌کند هزینه همکاری با ایرلاین‌های ایرانی را برای طرف‌های خارجی افزایش دهد تا شرکت‌ها میان ادامه همکاری با ایران و حفظ ارتباط خود با نظام مالی آمریکا ناچار به انتخاب شوند.

در چنین شرایطی، حتی کشورهایی که خود مستقیماً تصمیمی برای قطع پرواز با ایران نگرفته‌اند، ممکن است شرکت‌های خدماتی آنها برای کاهش ریسک تحریم، همکاری با ایرلاین‌های ایرانی را محدود کنند.

البته واکنش کشورها یکسان نیست. چین و برخی کشورهای دیگر همچنان بخشی از ارتباط هوایی خود با ایران را حفظ کرده‌اند و ترکیه نیز برای برخی ایرلاین‌های ایرانی مسیرهای فعال دارد. همین تفاوت نشان می‌دهد سرنوشت شبکه پروازی ایران فقط به تصمیم واشنگتن وابسته نیست و به واکنش دولت‌ها و شرکت‌های خارجی و توان ایرلاین‌های ایرانی برای یافتن مسیرهای جایگزین نیز بستگی دارد.

واکنش تهران

تهران نیز نسبت به محدودیت‌های تازه واکنش نشان داده است. محسن رضایی؛ دبیر شورای عالی امنیت ملی از کشورهای همسایه خواسته است در اجرای محدودیت‌های آمریکا علیه پروازهای ایرانی همراهی نکنند و درباره احتمال اقدام متقابل ایران هشدار داده است.

سازمان هواپیمایی ایران نیز از پیگیری برای بازگشت مسیرهای متوقف‌شده خبر داده است؛ اما بازگشت هر مسیر علاوه بر مذاکره سیاسی، به فراهم بودن خدمات فرودگاهی، سوخت و هندلینگ نیاز دارد.

شرکت‌های ایرانی همچنین با ناوگانی روبه‌رو هستند که سال‌ها تحت فشار تحریم و محدودیت در تأمین قطعات بوده است؛ بنابراین کاهش دسترسی به خدمات خارجی می‌تواند هزینه عملیاتی و در نهایت هزینه سفر را افزایش دهد.

آسمان کوچک‌تر، سفر پرهزینه‌تر

آنچه اکنون در صنعت هوانوردی ایران رخ می‌دهد، توقف یکباره همه پروازهای خارجی نیست؛ شبکه‌ای است که بخشی از مسیرهای خود را از دست داده و برای حفظ مسیرهای باقی‌مانده به همکاری کشورهای دیگر وابسته است. تعلیق پروازهای ایرانی از امارات، در کنار محدودیت‌های عراق، عمان، آذربایجان، گرجستان و ترکمنستان، نشانه گسترش فشار بر همین شبکه است.

در مقابل، ادامه برخی پروازها به چین، ارمنستان و ترکیه نشان می‌دهد ارتباط هوایی ایران همچنان برقرار است، اما با ظرفیت و مسیرهای محدودتر. پرسش اصلی اکنون این است که این شبکه تا چه اندازه می‌تواند در برابر فشارهای جدید دوام بیاورد و هزینه حفظ آن برای ایرلاین‌ها و مسافران چقدر خواهد بود.

تحریم هوایی بیش از بسته‌شدن آسمان ایران، استفاده ایرلاین‌های ایرانی از زیرساخت‌های بین‌المللی را دشوار کرده است. هر مسیر حذف‌شده، فقط یک پرواز کمتر نیست؛ برای مسافر می‌تواند به معنای یک مسیر جایگزین، یک توقف بیشتر و هزینه‌ای بالاتر باشد.

اگر این روند ادامه پیدا کند، اثر آن از صنعت هوانوردی فراتر خواهد رفت و ارتباط ایران با بازارهای منطقه‌ای، گردشگری، سفرهای تجاری و جابه‌جایی نیروی انسانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. اندازه این اثر به محدودیت‌های کشورهای دیگر و توان ایران برای حفظ مسیرهای موجود بستگی دارد.