چابهار؛ چهارراهی برای عبور ایران از محاصره است

رئیس‌جمهور:

به گزارش ایسنا، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در شرایطی که جنگ و فشارهای اقتصادی مسیر تجارت منطقه را با ریسک‌های تازه روبه‌رو کرده است، بر یک مزیت قدیمی ایران دست گذاشته است؛ جغرافیا. پزشکیان معتقد است ایران می‌تواند بار دیگر به چهارراه منطقه تبدیل شود؛ مسیری که جنوب را به شمال و شرق را به غرب متصل کند و از دل آن، تجارت، سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل و همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای منطقه شکل بگیرد.

رئیس‌جمهور در حاشیه اجلاس سران بریکس در گفت‌وگو با شبکه «ایندیا تودی» هند، ضمن تشریح روابط ایران و هند، از چابهار به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های همکاری دو کشور سخن گفت و تأکید کرد تهران آماده است مسیر تاریخی ارتباطی ایران را دوباره فعال کند. این سخنان در شرایطی مطرح شده که هند نیز به دنبال حفظ و توسعه مسیرهای مطمئن تجاری در منطقه است و امنیت کشتیرانی و تجارت دریایی برای دهلی‌نو اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. در همین چارچوب، دیدار پزشکیان و نارندرا مودی نیز بر اهمیت همکاری‌های دوجانبه و ثبات مسیرهای تجاری تأکید داشت.

پزشکیان در این گفت‌وگو، موقعیت جغرافیایی ایران را یک فرصت تاریخی دانست و گفت کشور می‌تواند مسیری باشد که جنوب را به شمال و شرق را به غرب متصل می‌کند. رئیس‌جمهور تأکید کرد ایران آماده است این مسیر را دوباره زنده کند؛ مسیری که به گفته او در گذشته بخشی از راه ابریشم بوده و محل عبور کالا، فرهنگ، تجربه و دانش میان ملت‌ها محسوب می‌شده است. در این نگاه، چابهار فقط یک بندر نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر حمل‌ونقل و تجارت باشد. شبکه‌ای که ایران را به هند، آسیای مرکزی، روسیه و دیگر بازارهای منطقه متصل می‌کند. پزشکیان درباره سرمایه‌گذاری هند در چابهار نیز اعلام کرد که ایران آماده همکاری و مشارکت مشترک با طرف هندی است و سرمایه‌گذاران می‌توانند در پروژه‌های مختلف این منطقه حضور پیدا کنند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم هند برای توسعه تجارت با آسیای مرکزی، به مسیرهای جایگزین و مطمئن نیاز دارد و ایران نیز برای توسعه زیرساخت‌های خود به سرمایه و فناوری خارجی نیازمند است. بنابراین چابهار می‌تواند نقطه تلاقی دو نیاز باشد: نیاز هند به مسیر تجاری و نیاز ایران به سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت.

بخش دیگری از سخنان رئیس‌جمهور به نقش بریکس در اقتصاد جهانی اختصاص داشت. پزشکیان با اشاره به فشارهای تحریمی آمریکا گفت یکی از اهداف بریکس ایجاد سازوکاری است که کشورها بتوانند تجارت و همکاری‌های اقتصادی خود را مستقل از تصمیم یک کشور دنبال کنند. او تأکید کرد کشورهای عضو بریکس باید بتوانند در زمینه تجارت، سرمایه‌گذاری و تأمین مالی همکاری کنند و اجازه ندهند تحریم‌های یک‌جانبه، مسیر تعامل اقتصادی میان اعضا را مسدود کند. این نگاه از آن جهت برای اقتصاد ایران اهمیت دارد که تحریم تنها یک مسئله سیاسی نیست؛ بلکه آثار آن مستقیماً به بازار، سرمایه‌گذاری، تجارت خارجی و قدرت خرید مردم منتقل می‌شود. رئیس‌جمهور نیز در سخنان خود بر همین موضوع تأکید داشت و گفت فشارهای اقتصادی می‌تواند امنیت غذایی، تجارت و رفاه مردم را تحت تأثیر قرار دهد. در اجلاس امسال بریکس نیز موضوع تجارت جهانی، امنیت دریایی و کاهش تنش‌های منطقه‌ای در مرکز توجه قرار داشته است و ایران و امارات در بیانیه مشترک این گروه بر خویشتنداری و حفظ ثبات تجارت جهانی تأکید کرده‌اند.

پزشکیان در بخش دیگری از مصاحبه، روابط ایران با کشورهای منطقه را تشریح کرد و گفت تهران با همسایگان خود مشکلی ندارد. او روابط با کشورهایی مانند امارات، عربستان، پاکستان، قطر، روسیه و چین را مورد توجه قرار داد و تأکید کرد ایران می‌تواند با کشورهای منطقه برای ایجاد امنیت و توسعه اقتصادی همکاری کند. از نگاه رئیس‌جمهور، اختلاف اصلی ایران با حضور نظامی آمریکا در منطقه است و کشورهای منطقه نباید اجازه دهند خاک آنها برای حمله به کشور همسایه مورد استفاده قرار گیرد. این موضع پزشکیان یک پیام اقتصادی نیز دارد: منطقه ناامن، منطقه کم‌سرمایه است. هرچه سطح تنش بالاتر باشد، هزینه حمل‌ونقل، بیمه، سرمایه‌گذاری و تجارت افزایش پیدا می‌کند و در نهایت این هزینه‌ها به اقتصاد مردم منتقل می‌شود. بنابراین توسعه روابط با همسایگان تنها یک هدف سیاسی نیست؛ بلکه بخشی از سیاست اقتصادی دولت برای کاهش ریسک تجارت و افزایش همکاری‌های منطقه‌ای محسوب می‌شود.

تنگه هرمز یکی دیگر از محورهای مهم سخنان رئیس‌جمهور بود؛ مسیری که اهمیت آن برای اقتصاد ایران، کشورهای منطقه و بازار جهانی انرژی قابل انکار نیست. پزشکیان اعلام کرد ایران و عمان در حال رایزنی برای ایجاد چارچوبی درباره مسیر کشتیرانی در هرمز هستند و قرار است درباره این موضوع با کشورهای منطقه گفت‌وگو شود. رئیس‌جمهور تأکید کرد مسیر دریایی می‌تواند در چارچوب قوانین بین‌المللی باز باشد، مشروط بر آنکه حملات و تجاوزات متوقف شود. این موضع در شرایطی مطرح شده که هند نیز نسبت به امنیت دریانوردی و حفاظت از کشتی‌ها و خدمه خود در منطقه حساس است. نارندرا مودی در دیدار با پزشکیان بر ضرورت حفظ آزادی کشتیرانی و امنیت تجارت دریایی تأکید کرده است. از این منظر، هرمز دیگر صرفاً یک موضوع امنیتی نیست؛ یک موضوع مستقیم اقتصادی است. هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند قیمت انرژی، هزینه حمل‌ونقل و تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.

جنگ تمام نشده، اقتصاد هم نمی‌تواند متوقف شود

بخش قابل توجهی از سخنان رئیس‌جمهور به شرایط جنگی اختصاص داشت. پزشکیان تأکید کرد ایران آغازگر جنگ نبوده و آنچه در برابر حملات انجام داده، دفاع از کشور بوده است. او همچنین با اشاره به فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری، گفت تحریم و محدود کردن مسیر ورود کالا، غذا و دارو، مستقیماً زندگی مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این بخش از سخنان رئیس‌جمهور یک واقعیت مهم را برجسته می‌کند: در شرایط جنگی، میدان اقتصادی از میدان نظامی جدا نیست. اختلال در تجارت، کاهش سرمایه‌گذاری، محدودیت‌های بانکی، افزایش هزینه واردات و کاهش دسترسی به منابع ارزی، همگی می‌توانند به افزایش قیمت‌ها و فشار بیشتر بر خانوارها منجر شوند. بنابراین اگر قرار است ایران در شرایط جنگی اقتصاد خود را حفظ کند، صرفاً مقاومت سیاسی کافی نیست؛ مسیرهای تجارت باید باز بماند و تولید نیز نباید متوقف شود.

پزشکیان درباره مذاکره با آمریکا نیز موضع روشنی داشت. رئیس‌جمهور گفت ایران در مقاطع مختلف وارد گفت‌وگو شده اما آنچه از نگاه او به اعتماد آسیب زده، تغییر مواضع و عدم پایبندی طرف مقابل به تعهدات بوده است. او با وجود انتقادهای شدید از سیاست آمریکا، تأکید کرد ایران برای گفت‌وگو در چارچوب قوانین بین‌المللی آمادگی دارد. در موضوع هسته‌ای نیز رئیس‌جمهور بار دیگر بر عضویت ایران در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تأکید کرد و گفت تهران آماده است در چارچوب قوانین بین‌المللی مذاکره کند. به این ترتیب، موضع اعلام‌شده دولت را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: گفت‌وگو ممکن است، اما بدون تضمین و اعتماد متقابل، دشوار است.

پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت ایجاد امنیت منطقه‌ای تأکید کرد و گفت کشورهای منطقه می‌توانند بدون کنار گذاشتن تفاوت‌های سیاسی و مذهبی، درباره امنیت و اقتصاد به تفاهم برسند. او از عربستان، ترکیه، پاکستان و دیگر کشورهای منطقه نام برد و تأکید کرد کشورهای منطقه می‌توانند به جای جنگ و رقابت، به سمت همکاری اقتصادی حرکت کنند. این نگاه اگر در عمل دنبال شود، می‌تواند یک تغییر مهم در اقتصاد منطقه ایجاد کند. منطقه خاورمیانه سال‌ها یکی از بزرگ‌ترین بازارهای تسلیحاتی جهان بوده است؛ اما همین منطقه می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین بازارهای تجارت، حمل‌ونقل، انرژی و سرمایه‌گذاری جهان نیز باشد. ایران برای رسیدن به این نقطه باید همزمان دو مسیر را دنبال کند: کاهش تنش سیاسی و افزایش ظرفیت اقتصادی.

رئیس‌جمهور همچنین روابط ایران با روسیه و چین را دوستانه توصیف کرد و بر توسعه روابط با این دو کشور تأکید داشت. از نگاه دولت، همکاری با قدرت‌های شرقی می‌تواند بخشی از راهبرد کاهش فشار ناشی از تحریم‌های غرب باشد. اما در اینجا نیز یک واقعیت اقتصادی وجود دارد: روابط سیاسی زمانی برای اقتصاد ایران ارزش واقعی پیدا می‌کند که به سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری، توسعه زیرساخت، افزایش صادرات و دسترسی به بازارهای جدید منجر شود. همکاری با چین و روسیه، توسعه روابط با هند و همزمان تقویت مناسبات با کشورهای عربی و همسایگان، در صورت تحقق عملی، می‌تواند شبکه متنوع‌تری از شرکای اقتصادی برای ایران ایجاد کند.

پزشکیان در این مصاحبه بار دیگر بر یک مزیت استراتژیک ایران تأکید کرد: جغرافیا. اما جغرافیا به تنهایی ثروت تولید نمی‌کند. ایران برای آنکه واقعاً چهارراه منطقه شود، باید راه‌آهن، جاده، بندر، انبار، شبکه بانکی، بیمه، گمرک و نظام تجاری کارآمد داشته باشد. سرمایه‌گذار نیز به امنیت، ثبات مقررات و امکان انتقال پول نیاز دارد. چابهار بدون اتصال مؤثر به شبکه ریلی و جاده‌ای، تنها یک بندر است؛ اما چابهار متصل به آسیای مرکزی، روسیه، هند و سایر بازارهای منطقه می‌تواند به یک کریدور اقتصادی تبدیل شود. به همین دلیل، سخنان پزشکیان درباره «زنده کردن مسیر تاریخی ایران» زمانی اهمیت واقعی پیدا می‌کند که از سطح دیپلماسی به سطح پروژه برسد.

سخنان رئیس‌جمهور در هند را می‌توان تلاشی برای ترسیم یک نقشه اقتصادی در دل شرایط جنگی دانست؛ نقشه‌ای که سه ضلع اصلی دارد: همسایگان، بریکس و کریدورهای تجاری. در این نقشه، چابهار جایگاه ویژه‌ای دارد؛ هند شریک بالقوه مهمی است؛ بریکس می‌تواند مسیر تازه‌ای برای همکاری مالی و تجاری ایجاد کند و کشورهای منطقه نیز می‌توانند در صورت کاهش تنش، بازار بزرگ‌تری برای ایران باشند. اما آزمون اصلی از همین‌جا آغاز می‌شود. ایران اگر می‌خواهد از موقعیت ژئوپلیتیکی خود استفاده کند، باید بتواند این ظرفیت را به درآمد، اشتغال، سرمایه‌گذاری و رفاه تبدیل کند. در نهایت، چهارراه شدن ایران با سخنرانی و توافق سیاسی به تنهایی اتفاق نمی‌افتد. قطار باید حرکت کند، کشتی باید پهلو بگیرد، سرمایه باید وارد شود و کالا باید از مرزها عبور کند. آن زمان است که مزیت جغرافیایی ایران از یک ظرفیت روی نقشه به یک مزیت واقعی برای اقتصاد کشور تبدیل خواهد شد. پزشکیان اکنون این فرصت را پیش روی دولت گذاشته است؛ فرصت تبدیل «ایرانِ چهارراه» به «ایرانِ مسیر تجارت». مسیر سخت است، اما در شرایطی که جنگ و تحریم اقتصاد کشور را تحت فشار قرار داده‌اند، شاید یکی از معدود راه‌های کم‌هزینه‌تر برای حفظ ارتباط ایران با اقتصاد منطقه، همین باز کردن مسیرهای تجارت و استفاده از جایگاه جغرافیایی کشور باشد.