آخرین فرمانده ایستاده

محمد شاکر اردکانی/حقوقدان و فعال سیاسی

مردی که از متن تحولات کنار نرفت
در سپهر سیاست ایران، کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که بیش از چهار دهه، بی‌وقفه در متن مهم‌ترین تحولات کشور حضور داشته باشد؛ از خاکریزهای دفاع مقدس تا مدیریت امنیت، از اداره بزرگ‌ترین کلان‌شهر ایران تا ریاست قوه مقننه. بسیاری آمدند، نقش‌آفرینی کردند و از صحنه کنار رفتند؛ اما محمدباقر قالیباف همچنان در متن تصمیمات کلان کشور ایستاده است. شاید از همین رو، عنوان «آخرین فرمانده ایستاده» برازنده او باشد.
نسل فرماندهان دفاع مقدس، سرمایه‌ای کم‌نظیر برای جمهوری اسلامی ایران بود. قالیباف از معدود فرماندهانی است که پس از پایان جنگ، مسیر خدمت را در میدان مدیریت ادامه داد و کوشید تجربه سال‌های نبرد را به عرصه اداره کشور منتقل کند. او هرگز در خاطرات جنگ متوقف نشد و نشان داد که روحیه جهادی، اگر با دانش مدیریت همراه شود، می‌تواند در دوران صلح نیز منشأ اثر باشد.
در نیروی انتظامی، نگاه او بر نوسازی ساختار، توسعه خدمات عمومی، استفاده از فناوری‌های نوین و ارتقای پاسخگویی پلیس استوار بود. ایجاد تحول در این مجموعه، تصویری متفاوت از مدیری ارائه داد که به جای حفظ وضع موجود، به دنبال اصلاح و روزآمدسازی بود.
دوران مدیریت او در شهرداری تهران نیز از پرکارترین دوره‌های مدیریت شهری به شمار می‌آید. توسعه مترو، احداث بزرگراه‌ها، تونل‌ها، پل‌ها، بوستان‌ها و پروژه‌های گسترده عمرانی، بخش مهمی از سیمای امروز تهران را شکل داد. هرچند درباره برخی تصمیمات آن دوره دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما حجم اقدامات عمرانی و سرعت اجرای پروژه‌ها، واقعیتی است که کمتر کسی آن را انکار می‌کند.

در مجلس شورای اسلامی نیز قالیباف تلاش کرد تجربه اجرایی خود را به فرآیند قانون‌گذاری منتقل کند. او بارها تأکید کرده است که موفقیت هر سیاستی زمانی معنا پیدا می‌کند که نتیجه آن در سفره مردم دیده شود و بهبود معیشت، مهم‌ترین معیار ارزیابی عملکرد مسئولان باشد. همین نگاه، او را از رویکردهایی که بیش از حل مسائل کشور بر منازعات سیاسی و شعارهای پرهزینه تکیه دارند، متمایز کرده است.
آنچه در سال‌های اخیر بیش از گذشته در رفتار سیاسی قالیباف نمایان شده، واقع‌بینی در تحلیل شرایط کشور است. او به‌خوبی دریافته است که ایران در کنار حفظ اقتدار و اصول خود، برای عبور از مشکلات اقتصادی، نیازمند انسجام داخلی، مدیریت عقلانی و بهره‌گیری از ظرفیت دیپلماسی است. از همین رو، تعامل و همکاری میان مجلس، دولت، دستگاه دیپلماسی و سایر ارکان نظام را نه یک انتخاب سیاسی، بلکه ضرورتی ملی تلقی کرده است.
همراهی او با دولت دکتر مسعود پزشکیان در موضوعات کلان و حمایت از انسجام میان نهادهای مختلف، نشان‌دهنده ترجیح منافع ملی بر رقابت‌های جناحی است. در شرایطی که هرگونه اختلاف داخلی می‌تواند قدرت چانه‌زنی ایران را در عرصه بین‌المللی کاهش دهد، این رویکرد مسئولانه شایسته توجه و حمایت است.
به نظر می‌رسد امروز قالیباف فراتر از جایگاه حقوقی ریاست مجلس، به یکی از چهره‌های اثرگذار در معادلات سیاسی کشور تبدیل شده است؛ شخصیتی که مواضع او درباره اقتصاد، سیاست داخلی و سیاست خارجی در محافل مختلف مورد توجه قرار می‌گیرد و دیدگاه‌هایش در تحلیل آینده تحولات ایران، از سوی بسیاری از ناظران دنبال می‌شود.
در مقابل، مواضع معتدل و واقع‌گرایانه او، انتقادها و فشارهایی را نیز از سوی بخشی از جریان‌های تندرو در پی داشته است. اختلاف‌نظرهای آشکار برخی نمایندگان با ریاست مجلس، انتقادهای رسانه‌ای و برخی تجمعات اعتراضی، بیانگر آن است که هرگاه سیاستمداری تلاش کند میان آرمان‌گرایی و واقعیت‌های اداره کشور تعادل برقرار کند، ناگزیر در معرض فشار افراطیون قرار خواهد گرفت. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود همه نیروهای معتدل و دلسوز انقلاب، فارغ از وابستگی‌های جناحی، از رویکرد عقلانی، وحدت‌آفرین و مسئولانه حمایت کنند. امروز بیش از هر زمان دیگر، کشور به همگرایی میان نیروهای اصیل انقلاب، اصولگرایان معتدل، اصلاح‌طلبان مسئولیت‌پذیر و همه دغدغه‌مندان ایران نیاز دارد. اگر شخصیتی با سابقه‌ای چون قالیباف به دلیل تأکید بر عقلانیت، انسجام ملی و پرهیز از افراط، آماج حملات جریان‌های تندرو قرار گیرد، سکوت نیروهای میانه‌رو می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای کشور به همراه داشته باشد.
حمایت از قالیباف، صرفاً حمایت از یک فرد نیست؛ حمایت از رویکردی است که منافع ملی را بر هیاهوی سیاسی ترجیح می‌دهد، اقتصاد را بر شعار مقدم می‌داند، وحدت را بر شکاف، و گفت‌وگوی درون‌نظام را بر تخریب و حذف. ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به چنین نگاهی نیاز دارد؛ نگاهی که می‌تواند سرمایه اجتماعی را تقویت کند، شکاف‌های داخلی را کاهش دهد و با ایجاد همدلی میان ارکان مختلف کشور، مسیر عبور ازدشوارترین چالش‌ها را هموار سازد.