خاموشی مدافع خلیج فارس و جزایر سه گانه

«بشارت نو» کارنامه علمی و میراث پژوهشی «پیروز مجتهدزاده» را بازخوانی می‌کند:

بازخوانی میراث علمی پژوهشگری که جغرافیا را از تنگه هرمز تا مرزهای شرقی ایران؛ با تاریخ، سیاست و منافع ملی  پیوند زد

سیدرضا هاشمی‌زاده/روزنامه نگار

درگذشت پیروز مجتهدزاده، پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، فرصتی برای بازخوانی کارنامه شخصیتی است که بخش مهمی از فعالیت‌های علمی و رسانه‌ای خود را به بررسی مرزهای ایران، موقعیت راهبردی خلیج فارس، اهمیت تنگه هرمز و دفاع از حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه اختصاص داد. او جغرافیا را صرفاً مجموعه‌ای از مختصات روی نقشه نمی‌دانست؛ در نگاهش، مرزها، جزایر، دریاها و گذرگاه‌های راهبردی با تاریخ، قدرت، امنیت و منافع ملی پیوند داشتند.مجتهدزاده در طول فعالیت حرفه‌ای خود، از محیط دانشگاهی تا رسانه‌های فارسی‌زبان و انگلیسی‌زبان، درباره موضوعاتی سخن گفت که به موقعیت جغرافیایی و جایگاه راهبردی ایران مربوط می‌شدند.

جزایر سه‌گانه، نام تاریخی خلیج فارس، امنیت تنگه هرمز، مرزهای شرقی، دریای خزر، منابع آب و مناسبات ایران با قدرت‌های جهانی، بخش‌های مختلف کارنامه او را تشکیل می‌دهند. او همچنین درباره تاریخ معاصر ایران، دولت محمد مصدق و تحولات سیاست خارجی دیدگاه‌هایی داشت که در گفت‌وگوها و نوشته‌هایش مطرح می‌کرد.کارنامه مجتهدزاده را می‌توان از خلال همین موضوعات شناخت؛ پژوهشگری که جغرافیای سیاسی را به چارچوبی برای توضیح مسائل ملی و منطقه‌ای تبدیل کرد و کوشید برداشت خود از جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی را در قالب کتاب، مقاله، تدریس و مصاحبه به مخاطبان عرضه کند.

جغرافیا؛ فراتر از نقشه و مرز

پیروز مجتهدزاده در 20 بهمن 1324 در نور مازندران متولد شد. مسیر تحصیلی و حرفه‌ای او به مطالعات جغرافیای سیاسی، ژئوپلیتیک و رابطه میان جغرافیا و قدرت انجامید؛ حوزه‌هایی که در آنها موقعیت مکانی کشورها، شکل‌گیری مرزها، دسترسی به دریاها و گذرگاه‌های ارتباطی در بررسی امنیت، سیاست خارجی و جایگاه منطقه‌ای دولت‌ها اهمیت دارند.او در ادامه تحصیلات و فعالیت دانشگاهی خود با محیط‌های علمی خارج از ایران نیز ارتباط پیدا کرد و بخشی از پژوهش‌هایش را به زبان انگلیسی منتشر ساخت. در آثار او، ایران نه صرفاً کشوری با مرزهای مشخص، بلکه واحدی سیاسی و تاریخی بود که موقعیت جغرافیایی‌اش در خلیج فارس، دریای خزر، آسیای مرکزی، قفقاز و مرزهای شرقی، در شکل‌گیری روابط و تصمیم‌های راهبردی آن نقش داشت.این نگاه، موضوعاتی مانند حاکمیت بر جزایر، تعیین حدود مرزها و امنیت تنگه هرمز را در چارچوب گسترده‌تر جغرافیای سیاسی قرار می‌داد. مجتهدزاده به بررسی پیوند میان تاریخ شکل‌گیری مرزها، موقعیت جغرافیایی، مناسبات قدرت و منافع ملی توجه داشت و در آثار خود می‌کوشید نشان دهد که شناخت جایگاه ایران در منطقه، بدون در نظر گرفتن این عوامل، کامل نخواهد بود.او افزون بر نگارش مقاله و حضور در بحث‌های تخصصی، به تدریس و تألیف آثار دانشگاهی پرداخت. کتاب فارسی «جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی» از جمله آثار او در حوزه آموزش این رشته است؛ کتابی که مفاهیمی چون دولت، ملت، هویت، قلمرو، مرز، حاکمیت، منافع ملی، امنیت، ژئوپلیتیک و نظم جهانی را بررسی می‌کند.

خلیج فارس؛ نامی فراتر از یک عنوان جغرافیایی

خلیج فارس در کارنامه علمی و رسانه‌ای مجتهدزاده جایگاهی محوری داشت. او نام تاریخی این پهنه آبی را بخشی از حافظه جغرافیایی و تاریخی منطقه می‌دانست و در نوشته‌ها و گفت‌وگوهای خود بر کاربرد نام «خلیج فارس» تأکید می‌کرد. از نگاه او، نام‌های جغرافیایی تنها واژه‌هایی برای شناسایی مکان‌ها نیستند؛ آنها با اسناد تاریخی، سابقه کاربرد و حافظه جمعی پیوند دارند.در دهه‌های اخیر، نام خلیج فارس به یکی از موضوعات مورد توجه در فضای سیاسی و رسانه‌ای منطقه تبدیل شده است. مجتهدزاده در این زمینه تلاش می‌کرد استدلال‌های خود را در قالب پژوهش، مصاحبه و انتشار آثار به زبان انگلیسی مطرح کند و موضوع را به مخاطبانی فراتر از فضای فارسی‌زبان بشناساند.او با پرداختن به پیشینه تاریخی و جایگاه جغرافیایی خلیج فارس، این موضوع را بخشی از مطالعات مربوط به هویت تاریخی و موقعیت راهبردی ایران می‌دانست. فعالیت‌های او در این حوزه نیز در امتداد دغدغه‌ای گسترده‌تر قرار داشت: معرفی جغرافیای ایران و تبیین جایگاه آن در تاریخ و مناسبات منطقه‌ای.

جزایر سه‌گانه؛ از پژوهش دانشگاهی تا عرصه بین‌المللی

تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی از مهم‌ترین محورهای فعالیت علمی و عمومی مجتهدزاده بودند. این جزایر به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در خلیج فارس و نزدیکی به مسیرهای مهم دریایی، اهمیت راهبردی دارند.

اختلاف ایران و امارات متحده عربی درباره این جزایر نیز طی دهه‌های گذشته در روابط دو کشور و مناسبات منطقه‌ای مطرح بوده است.مجتهدزاده در نوشته‌ها و مصاحبه‌های خود از حاکمیت ایران بر ای

رضا هاشمی زاده: ن جزایر دفاع می‌کرد و می‌کوشید دیدگاهش را با تکیه بر تاریخ، جغرافیای سیاسی و اسناد مرتبط توضیح دهد. او این موضوع را از مسائل مهم مرتبط با منافع ملی ایران می‌دانست و برای طرح استدلال‌های خود در فضای دانشگاهی و بین‌المللی نیز تلاش می‌کرد.یکی از آثار شناخته‌شده او در این زمینه، کتابی است که در سال 1995 منتشر شد:

The Islands of Tunb and Abu Musa: An Iranian Argument in Search of Peace and Co-operation in the Persian Gulf ((جزایر تنب و ابوموسی: استدلالی ایرانی در جست‌وجوی صلح و همکاری در خلیج فارس) عنوان کتاب، موضوع اصلی پژوهش را نشان می‌دهد. ارائه استدلال‌های ایران درباره جزایر تنب و ابوموسی و بررسی مسئله در پیوند با صلح و همکاری در خلیج فارس. مجتهدزاده در این اثر، دیدگاه خود را درباره پیشینه و موقعیت جزایر مطرح کرد و کوشید آن را برای مخاطبانی توضیح دهد که ممکن بود با جزئیات تاریخی و جغرافیایی اختلاف آشنایی نداشته باشند.فعالیت او در این زمینه به انتشار کتاب محدود نماند. مصاحبه‌های انگلیسی‌زبان و حضور در بحث‌های مرتبط با نام خلیج فارس و جزایر سه‌گانه نیز بخشی از تلاش او برای طرح دیدگاه‌هایش در عرصه بین‌المللی بود. در نگاه مجتهدزاده، جزایر سه‌گانه را نمی‌شد جدا از موقعیت راهبردی خلیج فارس، تاریخ روابط ایران با همسایگان و اهمیت مسیرهای دریایی بررسی کرد.این موضوع از بخش‌های برجسته کارنامه او به شمار می‌رود؛ حوزه‌ای که در آن، پژوهش دانشگاهی، موضع‌گیری درباره منافع ملی و فعالیت رسانه‌ای در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

تنگه هرمز؛ گلوگاه جغرافیا و سیاست

تنگه هرمز از دیگر موضوعاتی بود که در مطالعات مجتهدزاده جایگاه ویژه‌ای داشت. این گذرگاه دریایی، خلیج فارس را به دریای عمان و آب‌های آزاد متصل می‌کند و به دلیل نقش آن در انتقال انرژی و ارتباط اقتصاد منطقه با بازارهای جهانی، از نقاط حساس جغرافیای سیاسی جهان به شمار می‌رود.مجتهدزاده در کتاب Political Geography of the Strait of Hormuz: The Evolution of Iran’s Role (1970s and 1980s (جغرافیای سیاسی تنگه هرمز: تحول نقش ایران در دهه‌های 1970 و 1980)  به بررسی جایگاه ایران در این پهنه راهبردی پرداخت. موضوع محوری کتاب، ارتباط میان موقعیت جغرافیایی تنگه، تحولات سیاسی و امنیتی منطقه و نقش ایران در معادلات خلیج فارس است.اهمیت تنگه هرمز تنها به جغرافیای طبیعی آن محدود نمی‌شود. مسیرهای انتقال نفت و گاز، مناسبات سیاسی کشورهای منطقه، امنیت دریانوردی و روابط قدرت‌های جهانی، همگی در شکل‌گیری جایگاه راهبردی آن نقش دارند. از همین رو، این گذرگاه در مطالعات ژئوپلیتیکی به نمونه‌ای مهم از پیوند میان موقعیت مکانی و قدرت سیاسی تبدیل شده است.مجتهدزاده با تمرکز بر نقش ایران در این منطقه، بر اهمیت دسترسی دریایی، جزایر، سواحل و گذرگاه‌های راهبردی در شناخت جایگاه کشور تأکید داشت. از نگاه او، این عناصر اجزای مرتبط یک منظومه جغرافیایی و سیاسی بودند که در تحلیل منافع ملی ایران باید در کنار یکدیگر دیده شوند.

امنیت و سرزمین‌مندی در خلیج فارس

یکی دیگر از آثار شناخته‌شده مجتهدزاده، کتاب Security and Territoriality in the Persian Gulf: A Maritime Political Geography  (امنیت و سرزمین‌مندی در خلیج فارس: جغرافیای سیاسی دریایی) است که در سال 1999 منتشر شد.مفهوم»سرزمین‌مندی» در جغرافیای سیاسی به رابطه میان قلمرو، حاکمیت و اعمال قدرت اشاره دارد. این مفهوم در منطقه‌ای مانند خلیج فارس، برای بررسی رابطه میان جزایر، سواحل، مسیرهای دریایی و امنیت منطقه‌ای اهمیت پیدا می‌کند؛ منطقه‌ای که جغرافیا، منابع انرژی، رقابت‌های سیاسی و حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای در آن به یکدیگر پیوند خورده‌اند.مجتهدزاده در این اثر، خلیج فارس را از منظر جغرافیای سیاسی دریایی بررسی می‌کرد. در چنین رویکردی، امنیت تنها به حضور نیروهای نظامی یا جلوگیری از درگیری محدود نمی‌شود؛ قلمرو، حاکمیت، برداشت دولت‌ها از منافع خود و نحوه تنظیم روابط با همسایگان نیز بخشی از معادلات امنیتی به شمار می‌روند.این کتاب در کنار پژوهش او درباره تنگه هرمز، بخشی از تلاشش برای توضیح جایگاه خلیج فارس در مطالعات جغرافیای سیاسی و نشان‌دادن ارتباط میان موقعیت دریایی ایران و تحولات منطقه‌ای بود.

از مرزهای شرقی ایران تا شکل‌گیری افغانستان

حوزه پژوهشی مجتهدزاده به خلیج فارس و جزایر جنوبی محدود نمی‌شد. مرزهای شرقی ایران و تحولات تاریخی منتهی به شکل‌گیری افغانستان نیز از موضوعات مورد توجه او بود.کتاب Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran’s Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan  (بازیگران کوچک بازی بزرگ: سامان‌یابی مناطق مرزی شرقی ایران و شکل‌گیری افغانستان(که در سال 2004 منتشر شد، به تحولات مناطق مرزی شرقی ایران و نقش رقابت‌های قدرت‌های بزرگ در شکل‌گیری ساختار سیاسی افغانستان می‌پردازد.مرزهای شرقی ایران در دوره‌های مختلف تحت تأثیر تحولات سیاسی، رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و توافق‌های مرزی قرار داشته‌اند. بررسی این روندها، بخشی از تاریخ ارتباط ایران با افغانستان و دیگر مناطق آسیای مرکزی و جنوب آسیا را روشن می‌کند.مجتهدزاده در این اثر، تحولات مرزی را در ارتباط با مناسبات قدرت و نقش بازیگران مختلف بررسی کرد. انتخاب این موضوع نشان می‌دهد که حوزه مطالعاتی او فراتر از خلیج فارس و مرزهای دریایی بود و شکل‌گیری مرزهای خشکی و ساختارهای سیاسی در پیرامون ایران را نیز در بر می‌گرفت.از این منظر، مرزهای شرقی، جزایر خلیج فارس و تنگه هرمز، با وجود تفاوت‌های جغرافیایی، در آثار او به موضوعاتی مرتبط تبدیل می‌شدند؛ موضوعاتی که از طریق آنها می‌کوشید جایگاه ایران را در محیط پیرامونی و در مناسبات منطقه‌ای توضیح دهد.

جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی؛ از دانشگاه تا آموزش

مجتهدزاده افزون بر انتشار آثار پژوهشی به زبان انگلیسی، در تدوین و گسترش ادبیات آموزشی جغرافیای سیاسی در ایران نیز فعالیت داشت. کتاب فارسی «جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی» از جمله آثار او در این زمینه است که برای دانشجویان و علاقه‌مندان این حوزه نوشته شده است.این کتاب موضوعاتی مانند دولت، ملت، هویت، قلمرو، مرز، حاکمیت، منافع ملی و امنیت را در کنار مفاهیم ژئوپلیتیک و تحولات نظم جهانی بررسی می‌کند. مباحثی همچون جنگ سرد، هژمونی، سازمان‌های بین‌المللی، جهانی‌شدن و ژئوپلیتیک انتقادی نیز در چارچوب موضوعات این حوزه قرار دارند.در جغرافیای سیاسی، مفاهیم دولت و ملت، مرز و قلمرو، تنها تعاریفی نظری نیستند؛ این مفاهیم برای توضیح چگونگی شکل‌گیری واحدهای سیاسی، رابطه حکومت‌ها با سرزمین و نقش موقعیت جغرافیایی در روابط بین‌الملل به کار می‌روند. پرداختن به این موضوعات در آثار آموزشی، زمینه آشنایی دانشجویان با مفاهیم بنیادی این رشته را فراهم می‌کند.در کارنامه مجتهدزاده، تألیف کتاب‌های دانشگاهی در کنار پژوهش‌های تخصصی و فعالیت رسانه‌ای قرار داشت. این وجه از فعالیت او، نشان‌دهنده توجهش به آموزش جغرافیای سیاسی و گسترش ادبیات این رشته در فضای علمی ایران بود.

آب، مرز و منافع ملی؛ از خزر تا هیرمند

بخش دیگری از مطالعات و اظهارنظرهای پیروز مجتهدزاده به موضوع آب، رودخانه‌های مرزی و رژیم حقوقی دریاها اختصاص داشت؛ مسائلی که از نگاه جغرافیای سیاسی با امنیت، روابط همسایگی و منافع ملی ایران پیوند دارند.او در گفت‌وگوهای خود درباره بحران آب، به موضوعاتی همچون انتقال آب، سدسازی، آب مجازی و مسائل مرتبط با رود هیرمند و تالاب هامون می‌پرداخت. این موضوعات در چارچوبی قرار می‌گرفتند که آب را افزون بر یک منبع طبیعی، عاملی مؤثر در مناسبات میان مناطق مختلف کشور و روابط ایران با همسایگان می‌داند. در مناطق خشک و نیمه‌خشک، دسترسی به منابع آب می‌تواند با اقتصاد محلی، زندگی جوامع مرزی و همکاری میان کشورها ارتباط پیدا کند.دریای خزر نیز از موضوعات مورد توجه مجتهدزاده بود. او در بررسی وضعیت حقوقی این پهنه، بر ضرورت توجه به موقعیت جغرافیایی، پیشینه تاریخی و توافق‌های میان کشورهای ساحلی تأکید داشت و با این برداشت که ایران به‌طور خودکار مالک نیمی از دریای خزر است، موافق نبود.در دیدگاه او، بررسی وضعیت خزر نیازمند توجه به موضوعات مختلفی همچون حقوق کشتیرانی و ماهیگیری، حدود حاکمیت دریایی و تعیین وضعیت بستر و زیربستر دریا بود. او این مسائل را در چارچوب جغرافیای سیاسی و روابط میان کشورهای ساحلی بررسی می‌کرد؛ موضوعاتی که به دلیل موقعیت خزر و منابع طبیعی آن، در مناسبات منطقه‌ای اهمیت دارند.پرداختن به آب، هیرمند، هامون و دریای خزر در کنار مطالعات او درباره خلیج فارس، نشان می‌دهد که توجه مجتهدزاده به جغرافیای ایران، حوزه‌های مختلف خشکی و دریا را در بر می‌گرفت. در نگاه او، منابع طبیعی، مرزها و پهنه‌های آبی بخشی از موضوعات مرتبط با امنیت، سیاست و جایگاه راهبردی کشور بودند.

تاریخ معاصر ایران؛ دیدگاه‌های مجتهدزاده درباره مصدق و 28 مرداد

مجتهدزاده در کنار پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، درباره تاریخ معاصر ایران و رویدادهای اثرگذار آن نیز اظهارنظر می‌کرد. ارزیابی او از دولت محمد مصدق و وقایع 28 مرداد 1332 از جمله موضوعاتی بود که در گفت‌وگوها و نوشته‌هایش مطرح می‌شد.او در بررسی این رویداد، بر تحولات سیاسی و حقوقی داخل کشور، از جمله مسئله انحلال مجلس شورای ملی و روند تحولات منتهی به پایان کار دولت مصدق، تأکید داشت. مجتهدزاده با اطلاق یکسان و بی‌قیدوشرط عنوان «کودتا»به تمام ابعاد این واقعه موافق نبود و بر ضرورت توجه به زمینه‌ها و روندهای سیاسی داخلی نیز تأکید می‌کرد.دیدگاه او درباره این مقطع تاریخی، بخشی از نگاهش به رابطه میان ساختارهای سیاسی داخلی، تحولات حقوقی و نقش قدرت‌های خارجی در سرنوشت کشور بود. او می‌کوشید رویدادهای تاریخ معاصر را در بستر مناسبات سیاسی زمان خود بررسی کند و در تحلیل آنها به جایگاه دولت، نهادهای حکومتی و تحولات داخلی و بین‌المللی توجه داشته باشد.این مواضع در کنار دیدگاه‌های او درباره جغرافیای سیاسی و منافع ملی، بخش دیگری از حضور مجتهدزاده در مباحث عمومی ایران را تشکیل می‌داد. او افزون بر مسائل مرزی و منطقه‌ای، درباره چگونگی فهم و روایت رویدادهای تاریخی نیز دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کرد.

سیاست خارجی؛ از برجام تا مناسبات قدرت

سیاست خارجی ایران و جایگاه کشور در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی، از دیگر حوزه‌هایی بود که مجتهدزاده درباره آن اظهارنظر می‌کرد. او در دوره مذاکرات هسته‌ای و پس از دستیابی به برجام، درباره مفاد توافق، پیامدهای آن برای ایران و نحوه تعامل با طرف‌های مذاکره‌کننده سخن می‌گفت. در دیدگاه‌های او، بررسی توافق هسته‌ای با موضوعاتی چون منافع ملی، تحریم‌ها، روابط ایران با قدرت‌های جهانی و ظرفیت‌های دیپلماسی ارتباط داشت.پس از خروج دولت دونالد ترامپ از برجام در سال 2018، مجتهدزاده نیز به پیامدهای این تصمیم برای ایران و روابط بین‌المللی پرداخت. او رفتار آمریکا، آینده توافق هسته‌ای و امکان تعامل با دیگر طرف‌های توافق را در اظهارنظرهای خود مورد توجه قرار می‌داد.مناسبات ایران و روسیه، سیاست‌های ایالات متحده، تحریم‌ها و نقش ایران در تحولات منطقه‌ای نیز از دیگر موضوعات مورد بحث او بود. مجتهدزاده در این زمینه‌ها بر اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و ضرورت توجه به منافع ملی در تنظیم روابط خارجی تأکید می‌کرد. از نگاه او، جغرافیای ایران، همسایگی با مناطق راهبردی و برخورداری از ظرفیت‌های ارتباطی و دریایی، از عواملی بودند که می‌توانستند در تعیین نقش کشور در معادلات منطقه‌ای و جهانی مؤثر باشند.او همچنین در مصاحبه‌ها و اظهارنظرهای خود درباره ساختار قدرت، دیپلماسی و نقش نهادهای مختلف در سیاست خارجی سخن می‌گفت. این موضوعات، در کنار مسائل ژئوپلیتیکی، بخشی از حضور او در فضای رسانه‌ای و گفت‌وگوهای مربوط به سیاست روز را شکل می‌دادند.

از مقاله و مصاحبه تا گفت‌وگوی بین‌المللی

یکی از جنبه‌های مهم کارنامه مجتهدزاده، تلاش برای مطرح‌کردن موضوعات مرتبط با ایران در رسانه‌ها و محافل علمی خارج از کشور بود. او در مصاحبه‌هایی به زبان انگلیسی درباره نام خلیج فارس، جزایر سه‌گانه و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران سخن گفت و در آثار دانشگاهی خود نیز مخاطبانی فراتر از فضای فارسی‌زبان را در نظر داشت.انتشار کتاب‌ها و مقالات او به زبان انگلیسی، امکان طرح دیدگاه‌هایش را در محیط‌های دانشگاهی و رسانه‌ای بین‌المللی فراهم می‌کرد. موضوعاتی مانند امنیت دریایی خلیج فارس، موقعیت تنگه هرمز، حاکمیت بر جزایر و تحولات مرزهای شرقی ایران، در شمار مباحثی بودند که او در آثار خود به آنها پرداخت.در این مسیر، مجتهدزاده از مفاهیم تخصصی جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک برای توضیح مسائل مرتبط با ایران بهره می‌گرفت. او می‌کوشید نشان دهد که موضوعات مرزی و دریایی کشور، افزون بر ابعاد تاریخی و حقوقی، با امنیت منطقه‌ای، مناسبات قدرت و منافع ملی ارتباط دارند.حضور در رسانه‌های خارجی و انتشار آثار به زبان انگلیسی، بخشی از فعالیت حرفه‌ای او بود؛ فعالیتی که در کنار تدریس و تألیف کتاب‌های دانشگاهی، به معرفی دیدگاه‌هایش درباره موقعیت جغرافیایی و راهبردی ایران اختصاص داشت.

میراث علمی پژوهشگری که جغرافیا را به منافع ملی پیوند زد

پیروز مجتهدزاده از پژوهشگرانی بود که نامشان با جغرافیای سیاسی ایران، خلیج فارس، جزایر سه‌گانه و تنگه هرمز گره خورده است. او در طول فعالیت علمی و رسانه‌ای خود، کوشید موضوعات مرتبط با مرزها، دریاها و موقعیت راهبردی ایران را در قالب پژوهش‌های دانشگاهی، کتاب‌ها، مقاله‌ها و گفت‌وگوهای عمومی مطرح کند.دفاع از نام تاریخی خلیج فارس و حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه، بخش برجسته‌ای از کارنامه او بود.

در کنار این موضوعات، مرزهای شرقی، شکل‌گیری افغانستان، دریای خزر، منابع آب و مناسبات ایران با قدرت‌های جهانی نیز در حوزه توجه او قرار داشتند. این گستردگی نشان می‌دهد که دغدغه اصلی او، فراتر از یک موضوع خاص، بررسی رابطه جغرافیا با قدرت سیاسی و جایگاه ایران در محیط پیرامونی بود.آثار او درباره تنگه هرمز و امنیت دریایی خلیج فارس، به موقعیت راهبردی ایران در یکی از مهم‌ترین مناطق انرژی جهان می‌پردازند؛ در حالی که مطالعاتش درباره مرزهای شرقی، توجه او به پیشینه تاریخی و تحولات سیاسی سرزمین‌های پیرامونی ایران را نشان می‌دهد. کتاب‌های آموزشی او نیز مفاهیم جغرافیای سیاسی را در اختیار دانشجویان و علاقه‌مندان این رشته قرار می‌دهند.در کنار آثار مکتوب، حضور رسانه‌ای و اظهارنظرهای او درباره تاریخ معاصر و سیاست خارجی نیز بخشی از کارنامه‌اش را تشکیل می‌داد. مجتهدزاده از جمله پژوهشگرانی بود که دیدگاه‌های خود را تنها به محیط دانشگاه محدود نکرد و درباره مسائل روز مرتبط با ایران نیز سخن می‌گفت.با درگذشت او، آثار و نوشته‌هایش همچنان بخشی از ادبیات جغرافیای سیاسی ایران باقی می‌مانند؛ آثاری که موضوعاتی چون مرز، حاکمیت، امنیت دریایی، منابع طبیعی و مناسبات قدرت را به یکدیگر پیوند می‌دهند. نام پیروز مجتهدزاده در حافظه این رشته، با تلاش برای توضیح موقعیت جغرافیایی و راهبردی ایران و دفاع پژوهشی از دیدگاهش درباره جزایر سه‌گانه و خلیج فارس همراه خواهد بود.